มหาดไทยเร่งแก้วิกฤตน้ำปนเปื้อนเชียงราย! หาแหล่งน้ำสำรองแทนแม่น้ำสาย–รวก–กก
แม่สายเร่งหาแหล่งน้ำดิบใหม่ หลังประปากระทบกว่า 23,000 ครัวเรือน ขณะที่ห้วยซ้อเดินหน้าใช้แหล่งน้ำผิวดินแทนบ่อบาดาล
วันที่ 16 พ.ย.2569 นายรัฐพล นราดิศร รองปลัดกระทรวงมหาดไทย พร้อมด้วยนายนิรัตน์ พงษ์สิทธิถาวร อธิบดีกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย พร้อมคณะเดินทางพื้นที่ตรวจเยี่ยมการผลิตน้ำประปาที่สถานีประะปาตำบลเกาะช้าง ซึ่งใช้แหล่งน้ำดิบจากแม่น้ำรวกมาทำการผลิตและตรวจเยี่ยมสำนักงานประชาส่วนภูมิภาคแม่สาย ซึ่งใช้น้ำจากลำน้ำสายเป็นแหล่งน้ำดินในการผลิต เพื่อประเมินสถานการณ์และตรวจสอบกำลังการผลิต หลังช่วงที่ผ่านทั้งสองแห่งเกิดปัญหาโดยเฉพาะสำนักงานปะปาส่วนภูมิภาคแม่สาย ที่น้ำสายมีความขุ่นและสารหนูในแม่น้ำสูงจนต้องหยุดการผลิตและแจกจ่ายน้ำให้กับประชาชนกว่า 23,000 ครัวเรือน ทำให้ชุมขนอย่างน้อย 14 หมู่บ้านได้รับผลกระทบ
โดยในวันเดียวกันนี้ทางคณะยังได้เดินทางหารือร่วมกับภาคส่วนราชการที่เกี่ยวข้อง โดยมี นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย นำทุกหน่วยงานในสังกัดเข้าร่วมและให้ข้อมูลและร่วมวางแผนงานในการแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นแบบยั่งยืน
นายรัฐพล นราดิศร รองปลัดกระทรวงมหาดไทย เปิดเผยการเดินทางมาครั้งนี้นอกจากการติดตามสถานการณ์การปนเปื้อนของสารพิษในแม่น้ำกก แม่น้ำสายและแม่น้ำรวกแล้ว ยังต้องการเข้ามาแก้ไขปัญระยะเร่งด่วนอย่างยิ่ง การจัดหาแหล่งน้ำสำรองช่วยเหลือพี่น้องชาวบ้าน ชาวอำเภอแม่สาย ซึ่งต้องเสี่ยงต่อการใช้น้ำสายที่มีสารหนูเกินค่ามาตรฐานสูงและเสี่ยงต่อการขาดแคลนน้ำ จึงจัดแผนระยะเร่งด่วนเพื่อให้ประชาชนมีน้ำใช้ควบคู่กับการแก้ไขปัญหาระยะกลางและระยะที่ภาครัฐและรัฐบาลกำลังดำเนินการอยู่ รวมถึงการแก้ปัญหาแหล่งตามอำเภอติดแม่น้ำชายแดน เช่น อำเภอเชียงแสน และอำเภอเชียงของ ตลอดจนอำเภอเมืองเชียงราย ซึ่งมีแม่น้ำกก ที่มีต้นน้ำจากประเทศเมียนมา ไหนผ่านด้วย
ทางด้านนายนิรัตน์ พงษ์สิทธิถาวร อธิบดีกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กล่าวว่า ชาวบ้านกังวลเรื่องการนำน้ำสายมาผลิตประปา ซึ่งทางรัฐบาลมีแผนแก้ปัยหาเหล่านี้แล้ว แต่อาจต้องใช้เวลา ทางกรมจึงเข้ามาช่วยเหลือเร่งด่วน คือการจัดหาแหล่งน้ำบริสุทธิ์มาให้ประชาชขน โดยเฉพาะช่วยเหลือชาวแม่สาย โดยเร่งให้สำรวจแหล่งน้ำธรรมชาติในพื้นที่ ซึ่งแม่สายมีหนองน้ำพุและน้ำจากขุนน้ำนางนอนอยู่ อาจจะมาช่วยเสริมระหว่างรอแหล่งน้ำจากแม่น้ำพื้นที่อำเภอแม่จัน ซึ่งอาจใช้เวลา โดยกรมป้องกันและบรรเสาธารณภัยจะเป็นเจ้าภาพในการติดตั้งระบบลำเลียงมาช่วยหากแห่งน้ำธรรมชาติเหล่านี้เพียงพอ รวมถึงพิจาณาแหล่งน้ำบาดาลเก่า หรืออาจเจาะหาเพิ่มเติมถ้ามีเพื่อมาใช้ทดแทนแหล่งที่มาจากแหล่งน้ำที่กังวลเรื่องสารปนเปื้อน โดยเน้นหาแหล่งน้ำในประเทศมาใช้ทดแทนแม่น้ำระหว่างประเทศ
นายณรงค์ ลือชา รองนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดเชียงราย ได้รายงานสถานการณ์ผลกระทบด้านสุขภาพว่า นับแต่การตรวจพบการปนเปื้อนของสารพิษตั้งแต่ปี 2767-2568 ได้มีการจัดส่งเจ้าหน้าที่ลงตรวจสอบทั้งผลกระทบด้านสุขภาพของประชาชน การตรวจสอบความปลอดภัยของพืชและสัตว์ต่างๆ ซึ่งพบว่าทุกอย่างอยู่ในเกณฑ์ที่ปลอดภัย จากการตรวจสอบแม่น้ำทั้ง 4 สาย ก็ไม่พบการปนเปื้อนมายังบ่อบาดาลหรือประปาของชาวบ้าน มีเพียงมีการตรวจพบที่บ้านป่ายางมน ต.รอบเวียง อ.เมืองเชียงราย เพียงจุดเดียวซึ่งเกิดน้ำน้ำท่วมบ่อน้ำ แต่ปัจจุบันตรวจไม่พบแล้ว และมีการตรวจพืชและสัตว์กว่า 200 ตัวอย่างไม่พบสารหนูเกินค่ามาตรฐาน คัดกรองกลุ่มเสี่ยงกว่า 2,000 คน มีการตรวจสารหนูในคนกว่า 300 คน พบเพียง 7 ราย ที่มีสารหนูในร่างกาย แต่ที่เจอสารหนูเกิน มีเพียง 1 ราย เป็นชาวสวนพริกซึ่งยังไม่ชัดว่าสารหนูมาจากแหล่งน้ำหรือสารเคมีจากการทำสวน
นายณรงค์ กล่าวด้วยว่า ในพื้นที่แม่สายเองก็มีการตรวจบ่อยครั้ง โดยเฉพาะผู้สัมภัสลำน้ำสายครั้งละ 40-50 คน ก็ไม่พบสารหนูในร่างกายเกินมาตรฐาน ล่าสุดแม่น้ำสายมีสีขุ่นและสารหนูเพิ่มได้จัดเจ้าหน้าที่ปูพรมในการตรวจสุขภาพโดยเฉพาะสารหนูประชาชนทั้ง 5 ชุมชนชุดใหญ่อีกกว่า 400 คน ซึ่งกำลังอยู่ระหว่างรอผลการตรวจ โดยปกติการใช้น้ำจะมีค่ามาตรฐานในเรื่องการหนูกำหนดอยู่แล้ว ซึ่งหากไม่เกิน 0.5 ก็ยังสามารถใช้ได้ทั่วไป เช่นกรณีพื้นที่อำเภอเชียงของ เป็นน้ำใต้ดินจากน้ำบาดาล ซึ่งเกิดขึ้นจากมีสายแร่ผ่านใต้ดิน ซึ่งไม่ไช่เพิ่งตรวจพบแต่มีการตรวจพบมาหลายปีแล้ว โดยการที่ค่าเกิน 39 เท่าจริงแล้วก็สามารถใช้ล้างผักหรืออาบน้ำได้ เพียงแค่ห้ามรับประทานเท่านั้น
ทางด้านายชาญ ตาไคล้ นายกเทศมนตรีตำบลห้วยซ้อ อำเภอเชียงของ เปิดเผยถึงสถานการณ์ดังกล่าวว่า ข้อมูลจากกรมทรัพยากรธรณีและกรมอนามัยยืนยันตรงกันว่า สาเหตุที่แหล่งน้ำบาดาลในหลายชุมชนมีสารหนูและโลหะหนักปนเปื้อน เนื่องจากพื้นที่ตำบลห้วยซ้อ ตั้งอยู่ในแนวสายแร่ทองคำ ทำให้แหล่งน้ำใต้ดินแทบทุกบ่อมีสารหนูปนเปื้อนในความเข้มข้นที่ต่างกัน ขณะนี้เทศบาลตำบลห้วยซ้อ จึงสั่งงดการเจาะบ่อบาดาลใหม่ทั้งหมด เพราะเจาะในพื้นที่เดิมก็ยังคงพบสารหนูอยู่ดี
ส่วนกรณีที่ผู้สื่อข่าวตั้งข้อสังเกตว่า ระบบกรองน้ำที่ติดตั้งไปแล้วใน 4-5 หมู่บ้านก่อนหน้านี้เหตุใดจึงไม่สามารถกรองโลหะหนักได้ นายชาญ ชี้แจงว่า ในช่วงที่จัดซื้อจัดจ้างยังไม่มีการตรวจพบประเด็นเรื่องสารหนู ขอบเขตงาน (TOR) จึงระบุเพียงการกรองน้ำให้ใส สะอาด ปรับค่าความเป็นกรด-ด่าง กำจัดสนิมเหล็ก และลดแบคทีเรีย ซึ่งเครื่องกรองเดิมทำงานได้ตามมาตรฐานนั้น แต่ไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อกำจัดสารหนูโดยเฉพาะ อย่างไรก็ตาม ในเดือนล่าสุดหลังเทศบาล ได้ล้างระบบกรองและเปลี่ยนสารกรองใหม่ที่บ้านแก่นเหนือ พบว่าค่าสารหนูลดลงครึ่งหนึ่ง เหลืออยู่ที่ระดับ 0.2 มก./ลิตร (เกินมาตรฐาน 20 เท่า)
นายชาญ กล่าวอีกว่า สำหรับแนวทางการแก้ปัญหาอย่างยั่งยืน เทศบาลตั้งเป้ากำจัดปัญหาสารหนูและสารตกค้างให้แล้วเสร็จภายใน 2 ปี ซึ่งปัจจุบันดำเนินการมาแล้วปีเศษและแก้ไขสำเร็จไปแล้วเกือบ 10 หมู่บ้าน โดยเฉพาะในโซนบ้านเกี๋ยง ได้แก่ บ้านเกี๋ยงเหนือ หมู่ 4, บ้านเกี๋ยง หมู่ 17 และบ้านหมู่ 15 ที่เดิมพบบ่อบาดาลปนเปื้อนสารหนูจำนวนมาก แต่เมื่อเปลี่ยนมาต่อท่อดึงน้ำดิบจากอ่างเก็บน้ำห้วยเกี๋ยงมาผลิตประปา ผลตรวจล่าสุดก็ไม่พบสารหนูเกินมาตรฐานอีกเลย และในอนาคตยังมีแผนร่วมกับกรมชลประทานสร้างอ่างเก็บน้ำลำห้วยเกี๋ยงเพิ่มอีก 1 แห่ง โมเดลความสำเร็จนี้จะถูกนำมาใช้แก้ปัญหาให้ 4 หมู่บ้านในโซนบ้านแก่นที่กำลังวิกฤต ได้แก่ บ้านแก่นเหนือ หมู่ 3, บ้านแก่นสะลอง หมู่ 23 และบ้านแก่น หมู่ 14 (และพื้นที่ใกล้เคียง)
โดยจากการประชุมร่วมกับผู้ใหญ่บ้านได้ข้อสรุปว่าจะลดการพึ่งพาน้ำบาดาล และหันมาดึงน้ำผิวดินจาก อ่างเก็บน้ำห้วยแยกซ้าย บ้านเนินสมบูรณ์ หมู่ 8 ซึ่งเพิ่งได้รับการถ่ายโอนให้เทศบาลดูแล และได้ประสานกำลังทหารเข้ามาขุดลอกขยายพื้นที่จนมีความจุน้ำเพิ่มจากไม่ถึง 500,000 ลูกบาศก์เมตร เป็นประมาณ 540,000 ลูกบาศก์เมตร ผลตรวจเบื้องต้นพบว่าน้ำใส ปลอดสารหนูและสารพิษ ทั้งยังมีปริมาณเพียงพอสำหรับทั้ง 4 หมู่บ้าน ล่าสุด เจ้าหน้าที่ได้ลงพื้นที่สำรวจเส้นทางเพื่อออกแบบและวางท่อประปาระยะทาง 8 กิโลเมตร ภายใต้งบประมาณไม่เกิน 800,000 บาท เตรียมเสนอเข้าสู่การพิจารณาของสภาเทศบาลในช่วงปลายเดือนนี้ คาดว่าจะใช้เวลาดำเนินการประมาณ 1 เดือน และสามารถเปิดใช้งานได้ภายในเดือนหน้า
ทั้งนี้ทีรายงานว่า สำหรับประปาหมู่บ้าน ในจังหวัดเชียงราย มีประมาณ 163 แห่ง มีปัญหาที่ปัจจุบันไม่สามารถผลิตประปาได้เนื่องจากมีการปนเปื้อนสารหนูเกินค่ามาตรฐาน คือ ต.ริมกก 1 แห่ง อ.เมืองเชียงราย และพื้นที่ อ.เชียงของ 6 แห่ง แต่ประปาส่วนใหญ่เป็นแหล่งน้ำจากบ่อบาดาลใต้ดิน ที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับสายน้ำที่มีปัญหาเรื่องแม่น้ำปนเปื้นสารพิษจากการทำเหมืองแร่มากนัก