Monroe Doctrine จากคำประกาศศตวรรษที่ 19 สู่การเมืองโลกศตวรรษที่ 21

จากคำประกาศปี 1823 สู่การลงมือศตวรรษที่ 21 เวเนซุเอลากลายเป็นจุดแตกหักที่สะท้อนว่าโลกกำลังย้อนสู่ยุคเขตอิทธิพลอีกครั้ง

วันที่ 8 มกราคม 2569 เวลา 07.13 น. นายวรภัค ธันยาวงษ์ อดีต รมช.คลัง โพสต์ผ่านเฟซบุ๊กส่วนตัวถึงประเด็น Monroe Doctrine: จากคำประกาศศตวรรษที่ 19 สู่การเมืองโลกศตวรรษที่ 21 หลังสหรัฐลงมือจริงในลาตินอเมริกา

โดยระบุว่า ใครที่เคยอ่านเรื่องประวัติศาสตร์การเมืองของโลกก็น่าจะเคยผ่านตาเรื่อง“Monroe Doctrine” มาบ้างซึ่งผมเองเคยอ่านแล้วก็คิดว่ามันสูญสลายหรือกลายเป็นแค่เรื่องประวัติศาสตร์ไปแล้ว จนกระทั่งเกิดเหตุการณ์ ที่สหรัฐอเมริกาดำเนิน ปฏิบัติการพิเศษจับกุมประธานาธิบดีเวเนซุเอลา Nicolás Maduro เมื่อไม่กี่วันที่ผ่านมา ไม่ได้เป็นเพียงข่าวความมั่นคงระดับภูมิภาค หากแต่เป็น สัญญาณทางประวัติศาสตร์การเมืองโลก ที่ชัดเจนที่สุดในรอบหลายทศวรรษว่า

Monroe Doctrine ยังไม่หายไปไหนและกำลังกลับมาในรูปแบบที่แข็งกร้าวกว่าที่เคย

Monroe Doctrine คืออะไร? และเกิดขึ้นมาเพื่อใคร?

Monroe Doctrine ถูกประกาศในปี ค.ศ. 1823 โดยประธานาธิบดีสหรัฐฯ คนที่ 5 คือ James Monroe

สาระสำคัญในเวลานั้นมีเพียงไม่กี่บรรทัด แต่ทรงพลังอย่างยิ่ง

ซีกโลกตะวันตก (Western Hemisphere*) ไม่เปิดให้มหาอำนาจยุโรปเข้ามาแทรกแซงหรือขยายอิทธิพลอีกต่อไป

การกระทำดังกล่าวจะถือเป็นภัยต่อความมั่นคงของสหรัฐอเมริกา

Western Hemisphere แปลตรงตัวว่า “ซีกโลกตะวันตก

ในเชิงภูมิศาสตร์ หมายถึง ครึ่งหนึ่งของโลกที่อยู่ทางตะวันตกของเส้นเมริเดียนหลัก (Prime Meridian) ซึ่งลากผ่านเมืองกรีนิช (Greenwich) ประเทศอังกฤษ (คำว่า GMT ที่เห็นในนาฬิกาคือ Greenwich Mean Time)

Western Hemisphere โดยทั่วไปครอบคลุม

• ทวีปอเมริกาเหนือ (สหรัฐฯ แคนาดา เม็กซิโก)
  • ทวีปอเมริกาใต้ (บราซิล อาร์เจนตินา ฯลฯ)
  • อเมริกากลางและแคริบเบียน (รวมคิวบา เวเนซุเอลา ปานามา)
  • ส่วนของมหาสมุทรแอตแลนติกและแปซิฟิกที่ติดกับอเมริกา

ในทางปฏิบัติ Western Hemisphere ≈ “โลกฝั่งอเมริกา” ความหมายในทางภูมิรัฐศาสตร์ Western Hemisphere ไม่ใช่แค่คำบอกตำแหน่งโลก แต่เป็น คำที่บรรจุความหมายเชิงอำนาจ

ใน Monroe Doctrine (1823) คำว่า Western Hemisphere หมายถึงพื้นที่ที่สหรัฐอเมริกาถือว่าเป็นเขตความมั่นคงโดยตรงของตน แปลเป็นภาษาการเมืองได้ว่า

• ลาตินอเมริกา = พื้นที่ต้องห้ามสำหรับมหาอำนาจยุโรป
  • สหรัฐฯ = ผู้ดูแลความมั่นคงโดยพฤตินัย

ในบริบทศตวรรษที่ 19 นี่คือการปกป้องประเทศเกิดใหม่ในลาตินอเมริกาจากการกลับมาของจักรวรรดิสเปน ฝรั่งเศส หรืออังกฤษ แต่ในเชิงโครงสร้างจริง Monroe Doctrine คือ การประกาศเขตอิทธิพล (sphere of influence) ของสหรัฐอย่างเป็นทางการเป็นครั้งแรก

จากหลักการป้องกัน สู่เครื่องมือแทรกแซง

เมื่อเวลาผ่านไป Monroe Doctrine วิวัฒน์จาก “คำเตือน” เป็น “ใบอนุญาต”

• ต้นศตวรรษที่ 20: Roosevelt Corollary เปิดทางให้สหรัฐฯ เข้าไป “จัดระเบียบ” ประเทศลาตินอเมริกาที่ถูกมองว่าอ่อนแอ
  • ยุคสงครามเย็น: Monroe Doctrine ถูกตีความใหม่เป็น การสกัดคอมมิวนิสต์
  • เกิดรัฐประหาร การสนับสนุนเผด็จการ และการแทรกแซงซ้ำแล้วซ้ำเล่า

กล่าวอย่างตรงไปตรงมา ลาตินอเมริกาไม่เคยเป็น “เพื่อนบ้านที่เท่าเทียม” แต่เป็นสนามยุทธศาสตร์ถาวรของสหรัฐ

ทำไมเวเนซุเอลาจึงเป็นจุดแตกหักในยุคปัจจุบัน

เวเนซุเอลาภายใต้มาดูโร คือ การท้าทาย Monroe Doctrine ในศตวรรษที่ 21 อย่างเปิดเผย

1. เศรษฐกิจพลังงาน

• น้ำมันสำรองใหญ่ที่สุดในโลก
  • แต่เปิดรับจีนและรัสเซีย แทนบริษัทตะวันตก

2. ระบบการเงิน

• การค้าพลังงานนอกระบบดอลลาร์
  • ใช้ barter, crypto, และสกุลเงินทางเลือก

3. ภูมิรัฐศาสตร์

• จีนเป็นเจ้าหนี้หลัก
  • รัสเซียมีบทบาทด้านความมั่นคง
  • เกิด “อิทธิพลนอกภูมิภาค” ใน backyard ของสหรัฐฯ

จากมุมมองวอชิงตัน เวเนซุเอลาไม่ได้เป็นแค่รัฐล้มเหลว แต่เป็น จุดยุทธศาสตร์ที่กำลังถูกยึดครองโดยคู่แข่งมหาอำนาจ

การจับกุมผู้นำ: Monroe Doctrine แบบไม่ต้องประกาศ

ปฏิบัติการจับกุมประธานาธิบดีเวเนซุเอลาเป็นการกระทำที่

• ไม่อ้างสงคราม
  • ไม่ยึดครองประเทศ
  • แต่ ล้มศูนย์อำนาจสูงสุดของรัฐได้โดยตรง

นี่คือ Monroe Doctrine ในเวอร์ชันใหม่ ไม่ต้องพูด ไม่ต้องเขียน แต่ใช้กำลังเชิงระบบ

คิวบาและปานามา: ทำไมจึงถูก “ขู่” ต่อเนื่อง

การส่งสัญญาณไปยัง Cuba และ Panama หลังเหตุการณ์เวเนซุเอลา ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ

• คิวบา = พันธมิตรเก่าของรัสเซียและจีน
  • ปานามา = chokepoint ทางการค้าโลก (คลองปานามา) + การลงทุนจีน

สารที่สหรัฐต้องการสื่อคือ ลาตินอเมริกาไม่ใช่พื้นที่ทดลองของมหาอำนาจอื่นอีกต่อไป การกลับมาของ “ระเบียบโลกแบบเขตอิทธิพล” เหตุการณ์ทั้งหมดสะท้อนความจริงที่หลายคนไม่อยากยอมรับ

โลกไม่ได้เดินไปสู่ liberal order แบบไร้พรมแดน แต่กำลังย้อนกลับสู่ โลกของเขตอิทธิพล (spheres of influence)

• สหรัฐฯ มี Monroe Doctrine
  • รัสเซีย มี Ukraine doctrine
  • จีน มี Belt & Road + South China Sea

เวเนซุเอลาคือบทพิสูจน์ว่า ใครฝ่าฝืนเขตอิทธิพลของมหาอำนาจ ต้องจ่ายต้นทุนที่จับต้องได้จริง

บทสรุป: ประวัติศาสตร์ไม่ได้ซ้ำ แต่ “สัมผัสคล้ายเดิม”

Monroe Doctrine ไม่ใช่เพียงบทเรียนใน ประวัติศาสตร์ แต่เป็น กรอบความคิดเชิงอำนาจที่ยังมีชีวิต

เหตุการณ์ในเวเนซุเอลาบอกเราว่า อธิปไตยในโลกปัจจุบัน ไม่ได้ขึ้นกับธงหรือรัฐธรรมนูญ แต่ขึ้นกับว่า คุณอยู่ในเขตอิทธิพลของใคร

และสำหรับลาตินอเมริกา คำตอบนั้นยังคงเหมือนเดิมมาตั้งแต่ปี 1823 แต่ที่น่าสนใจคือโลกปัจจุบันมีประเทศมหาอำนาจใหม่เพิ่มขึ้นมาคือจีน ก็ต้องเฝ้าดูต่อไปว่าประเทศอื่นโดยเฉพาะจีนและรัสเซียจะเดินมาแก้เกมนี้อย่างไรต่อไป

อ่านข่าวที่เกี่ยวข้องกับ สถานการณ์รอบโลก ทั้งหมด ได้ที่นี่