"วัคซีนรักษามะเร็ง" จากความฝันในห้องทดลอง สู่ความหวังใหม่ในสนามจริง
ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา นักไวรัสวิทยา ไบโอเทค สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ได้โพสต์เฟซบุ๊ก "Anan Jongkaewwattana" ระบุว่า
วัคซีนรักษามะเร็ง จากแนวคิดสู่การใช้จริงในผู้ป่วย
ตลอดหลายสิบปีที่ผ่านมา วัคซีนสามารถป้องกันโรคติดเชื้อร้ายแรงได้มากมาย แต่สำหรับโรคมะเร็ง การพัฒนาวัคซีนกลับมีอุปสรรคและความยากหลายเรื่องหลายมิติมาก แต่ความก้าวหน้าด้านวิทยาภูมิคุ้มกันและเทคโนโลยีการผลิตวัคซีนในปัจจุบัน กำลังผลักดันให้วัคซีนมะเร็งกลับมาเป็นความหวังสำคัญอีกครั้ง หลังจากที่นักวิทยาศาสตร์ค้นพบโปรตีนเป้าหมายของเนื้องอกมากกว่า 2,000 ชนิด และเริ่มเข้าใจกลไกอย่างชัดเจนว่า ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจำเป็นต้องตอบสนองในรูปแบบใดจึงจะสามารถทำลายเซลล์มะเร็งได้อย่างมีประสิทธิภาพ
หัวใจสำคัญของการทำงานของวัคซีนมะเร็งประกอบด้วยสามส่วนหลัก ได้แก่ แอนติเจน (Antigen) หรือเป้าหมายที่ต้องการให้ร่างกายตรวจจับ สารกระตุ้นภูมิคุ้มกัน (Adjuvant) และพาหะนำส่งวัคซีน (Delivery vehicle) เมื่อฉีดวัคซีนเข้าสู่ร่างกาย สารกระตุ้นจะปลุกเซลล์ภูมิคุ้มกันด่านหน้า เช่น dendritic cells ให้เข้ามาเก็บกินแอนติเจน
จากนั้นเซลล์เหล่านี้จะนำชิ้นส่วนเป้าหมายไปส่งต่อยังต่อมน้ำเหลือง เพื่อฝึกฝนเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิด T cells และ B cells ซึ่งเป็นระบบภูมิคุ้มกันแบบจำเพาะเจาะจง (Adaptive immunity) เมื่อ T cells ได้รับการกระตุ้นอย่างสมบูรณ์ พวกมันจะเคลื่อนที่ไปทั่วร่างกายเพื่อตามล่าและทำลายเซลล์มะเร็งที่มีโปรตีนเป้าหมายนั้นอย่างแม่นยำ อีกทั้งยังสามารถจดจำลักษณะของเซลล์มะเร็งไว้ได้เป็นเวลานาน ซึ่งอาจช่วยป้องกันการกลับมาเป็นซ้ำของโรคได้ในอนาคต
แนวทางการพัฒนาวัคซีนมะเร็งในปัจจุบันมีความหลากหลาย โดยสามารถแบ่งออกเป็นกลุ่มหลักตามแหล่งที่มาของเป้าหมาย กลุ่มแรกคือ วัคซีนที่ใช้ชิ้นส่วนหรือเซลล์มะเร็งของผู้ป่วยเอง หรือที่เรียกว่ากลยุทธ์การใช้เนื้องอกเป็นวัคซีน ซึ่งรวมถึงการนำเซลล์มะเร็งมาดัดแปลง หรือการฉีดสารกระตุ้นภูมิคุ้มกันและไวรัสทำลายมะเร็ง (Oncolytic virus) เข้าไปที่ก้อนมะเร็งโดยตรง เพื่อกระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันต่อเนื้องอกของตนเอง
กลุ่มที่สองคือ วัคซีนที่มุ่งเป้าโปรตีนกลายพันธุ์เฉพาะบุคคล หรือ Neoantigen ซึ่งอาศัยการตรวจวิเคราะห์รหัสพันธุกรรมของก้อนมะเร็งเพื่อสังเคราะห์วัคซีนแบบเฉพาะเจาะจงสำหรับผู้ป่วยแต่ละราย เช่น วัคซีนชนิด mRNA ที่กำลังอยู่ระหว่างการศึกษาขั้นก้าวหน้า และกลุ่มที่สามคือ วัคซีนที่มุ่งเป้าโปรตีนปกติที่พบมากเกินไปในเซลล์มะเร็ง ซึ่งสามารถผลิตล่วงหน้าเพื่อใช้กับผู้ป่วยจำนวนมากที่มีลักษณะของโรคคล้ายคลึงกันได้ทันที
ในปัจจุบัน มีวัคซีนและสารกระตุ้นภูมิคุ้มกันที่เกี่ยวข้องกับมะเร็งได้รับการอนุมัติให้ใช้งานจริงแล้วในทางการแพทย์ ไม่ว่าจะเป็นวัคซีนป้องกันมะเร็งปากมดลูก (HPV) และมะเร็งตับ (Hepatitis B) ซึ่งป้องกันมะเร็งที่มีสาเหตุจากการติดเชื้อไวรัส ไปจนถึงการรักษาผู้ป่วยมะเร็งระยะลุกลาม เช่น Sipuleucel-T สำหรับมะเร็งต่อมลูกหมาก, Talimogene laherparepvec สำหรับมะเร็งผิวหนังชนิดเมลาโนมา และการใช้สารกระตุ้นภูมิคุ้มกันเฉพาะที่สำหรับมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ
ยิ่งไปกว่านั้น ผลการทดสอบทางคลินิกเมื่อเร็วๆ นี้ยังแสดงให้เห็นว่า การใช้วัคซีนมะเร็งร่วมกับการรักษามาตรฐานอย่างเคมีบำบัด หรือยาในกลุ่มภูมิคุ้มกันบำบัด (Immunotherapy) เช่น ยายับยั้ง Immune checkpoint สามารถเสริมฤทธิ์กันได้อย่างมีนัยสำคัญ ช่วยยืดระยะเวลาการปลอดโรคและลดความเสี่ยงของการกำเริบซ้ำ
ข้อได้เปรียบที่โดดเด่นของวัคซีนมะเร็งคือเรื่องความปลอดภัย อาการข้างเคียงส่วนใหญ่มีความไม่รุนแรงและเกิดขึ้นเพียงระยะสั้น เช่น มีไข้ต่ำ ปวดเมื่อยตามร่างกาย หรือเจ็บปวดบริเวณที่ฉีด อย่างไรก็ตาม การรักษารูปแบบนี้ยังมีข้อจำกัดที่ต้องพัฒนาต่อ โดยเฉพาะการผลิตวัคซีนเฉพาะบุคคลที่ต้องใช้เวลานานหลายสัปดาห์ ทำให้ผู้ป่วยที่มีอาการลุกลามอย่างรวดเร็วอาจไม่สามารถรอรับการรักษาได้ทัน รวมถึงต้นทุนและความพร้อมของเทคโนโลยี ซึ่งคณะผู้วิจัยทั่วโลกยังคงเดินหน้าศึกษาวิจัยเพื่อปรับปรุงประสิทธิภาพ ค้นหาตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (Biomarkers) ในการติดตามผล และขยายขอบเขตการนำวัคซีนไปใช้ในการป้องกันมะเร็งตั้งแต่ระยะเริ่มต้นต่อไปอย่างรอบคอบและต่อเนื่อง
ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา นักไวรัสวิทยา ไบโอเทค สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.)
ข้อมูลจาก เพจ เฟซบุ๊ก "Anan Jongkaewwattana"
ข่าวที่เกี่ยวข้อง
- อินเดียฝึก “สุนัขดมกลิ่นมะเร็ง” ใช้ AI ช่วยดึงศักยภาพ ฝึกดมกลิ่นชี้เป้าโรคร้าย
- ทางรอดใหม่ในการรักษา "มะเร็ง" เมื่อการปรับ "จุลินทรีย์ลำไส้" กลายเป็นการแพทย์เฉพาะบุคคล
- แพทย์ผ่าตัดเผยภาพก้อนมะเร็งตับขนาด 1 ฟุต ใครคือกลุ่มเสี่ยง
- 1 ใน 5 ประชากรโลกมีแนวโน้มเป็นมะเร็ง
- ข่าวดี "ผู้ป่วยมะเร็งยากจน" รพ.มงกุฎวัฒนะ ให้บริการหอพักฟรี อาหาร 3 มื้อ ช่วยค่าเดินทาง ระหว่างรักษา