สรุป! 7 ลำดับอิสริยศักดิ์ พร้อมหลักการใช้คำราชาศัพท์ และทริคจำ 10 รัชกาล

สวัสดีค่ะน้องๆ ชาว Dek-D ถ้าพูดถึงข้อสอบ A-Level ภาษาไทย อีกหนึ่งเรื่องที่เจอทุกปีเลยก็คือ ‘คำราชาศัพท์’ถึงจะออกน้อยแต่ออกนะ สิ่งสำคัญในการทำข้อสอบเรื่องนี้คือน้องๆ ต้องรู้ก่อนว่า ‘ลำดับอิสริยศักดิ์’หรือฐานันดรศักดิ์ของบุคคลที่โจทย์ให้มานั้นเป็นใคร เพื่อที่จะได้เลือกใช้คำราชาศัพท์ให้เหมาะสมกับลำดับยศ

ในวันนี้คอลัมน์‘รู้ไวเผื่อออกสอบ’ จะพาทุกคนไปทำความรู้จักกับ 7 ลำดับอิสริยศักดิ์ พร้อมสรุปหลักการใช้คำราชาศัพท์ที่ออกสอบบ่อย และทริคการจำ 10 รัชกาล ให้แม่นมาฝากทุกคนค่ะ

ความแตกต่างระหว่าง “สกุลยศ” และ “อิสริยยศ”

ก่อนอื่นอยากให้น้องๆ ทำความเข้าใจเกี่ยวกับเรื่อง “สกุลยศ” และ “อิสริยยศ” กันก่อนค่ะว่า ทั้งคู่คืออะไร และมีความแตกต่างกันอย่างไร เพื่อให้ง่ายต่อการทำความเข้าใจเกี่ยวกับลำดับอิสริยศักดิ์รูปแบบต่างๆ

สกุลยศ คือ พระยศที่ได้ติดตัวมาตั้งแต่กำเนิดสืบทอดมาจากพระชนก (พ่อ) และพระชนนี (แม่) โดยตรง โดยพระโอรสหรือพระธิดาจะมีสกุลยศได้ 3 แบบ ได้แก่ เจ้าฟ้า พระองค์เจ้า และหม่อมเจ้าซึ่งขึ้นอยู่กับว่าพระชนนีมีพระยศอะไร

อิสริยยศ คือ พระยศที่ได้รับการสถาปนาเพิ่มในภายหลังซึ่งมีเหตุผลในการปรับเปลี่ยนด้วยกันหลัก ๆ 2 ประการ ได้แก่

• ประการแรกเกิดจากสถานะที่เปลี่ยนแปลงไปในรัชกาลต่าง ๆเมื่อมีการผลัดเปลี่ยนแผ่นดินพระยศของพระบรมวงศานุวงศ์จึงต้องมีการลำดับใหม่
• ประการที่สองเกิดจากการได้รับการสถาปนาจากพระมหากษัตริย์เนื่องจากได้ปฏิบัติราชการแผ่นดิน มีความดีความชอบที่ปรากฏ

สรุป! ลำดับอิสริยศักดิ์ 7 ขั้น

“ลำดับอิสริยศักดิ์” เป็นสิ่งที่ใช้แบ่งลำดับขั้นตามระดับสกุลยศ หรือพระอิสริยยศ ทำให้การใช้คำราชาศัพท์ก็จะแตกต่างกันตามลำดับขั้นนี้ด้วย โดยการแบ่งลำดับอิสริยศักดิ์ เป็นดังนี้

ลำดับที่ 1 พระบาทสมเด็จ

พระอิสริยยศในลำดับนี้มักจะใช้กับ‘พระมหากษัตริย์’หรือ ‘พระเจ้าแผ่นดิน’เช่น

• พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทร มหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 10)
• พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9)

ลำดับที่ 2 สมเด็จพระบรม

พระอิสริยยศในลำดับนี้จะรองลงมาจาก ‘พระบาทสมเด็จ’ ที่พบเห็นบ่อยๆ มักจะใช้กับ‘พระราชินี’หรือบุคคลที่ได้รับการแต่งตั้งจากพระมหากษัตริย์เช่น

• สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง (พระบรมราชินีนาถในรัชกาลที่ 9)
• สมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี (พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 10)
• สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

พระบรมราชินี vs พระบรมราชินีนาถ ต่างกันยังไง?

พระบรมราชินีหรือพระราชินี หมายถึง พระมเหสีของกษัตริย์

พระบรมราชินีนาถหมายถึง สมเด็จพระราชินีที่ได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้สำเร็จราชการแทนในกรณีที่พระมหากษัตริย์ไม่สามารถปฏิบัติพระราชกรณียกิจได้ ซึ่งมีอีกความหมายคือ ‘พระเจ้าแผ่นดินที่เป็นผู้หญิง’

ในประเทศไทยมีสมเด็จพระราชินีนาถอยู่สองพระองค์ ได้แก่ สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ( พระมเหสีในรัชกาลที่ 5 ) และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง (พระมเหสีในรัชกาลที่ 9)

ลำดับที่ 3 สมเด็จเจ้าฟ้า

สกุลยศในลำดับนี้จะใช้กับพระโอรสหรือพระธิดาที่กำเนิดมาจากพระมหากษัตริย์และพระมารดาที่เป็นเจ้าเท่านั้นเช่น

• สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี กรมพระศรีสวางควัฒน วรขัตติยราชนารี (พระธิดาของในหลวงรัชกาลที่ 9 และพระมเหสี)
• สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี กรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา
• สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา
• สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าทีปังกรรัศมีโชติ มหาวชิโรตตมางกูร สิริวิบูลยราชกุมาร

ลำดับที่ 4 พระองค์เจ้า

สกุลยศในลำดับนี้จะใช้กับ พระโอรสหรือพระธิดาที่กำเนิดจากพระมหากษัตริย์ และพระสนม/เจ้าจอมมารดา/สามัญชนและอีกกรณีคือ พระโอรสหรือพระธิดาของลำดับชั้นสมเด็จเจ้าฟ้าเช่น

• พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี กรมหมื่นสุทธนารีนาถ
• พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสิริภาจุฑาภรณ์
• พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอทิตยาทรกิติคุณ (พระธิดาของสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารีฯ)

Note :พระสนม/เจ้าจอม หมายถึง นางสนองพระโอษฐ์ของพระมหากษัตริย์ เรียกอย่างสามัญว่า ภรรยาน้อย ไม่เฉพาะสามัญชนที่สามารถเป็นได้ แต่รวมถึงธิดาของพระบรมวงศานุวงศ์ด้วย

ลำดับที่ 5 หม่อมเจ้า

สกุลยศในลำดับนี้รองลงมาจากพระองค์เจ้า เป็นชั้นสกุลยศที่ต่ำที่สุดสำหรับพระบรมวงศานุวงศ์ โดยปกติแล้วจะใช้เรียก พระโอรสและพระธิดาในเจ้าฟ้ากับสามัญชน หรือพระโอรสและพระธิดาในพระองค์เจ้ากับสามัญชนเช่น

• หม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล และหม่อมเจ้าในสายราชสกุลอื่น ๆ

ลำดับที่ 6 หม่อมราชวงศ์

สกุลยศในลำดับนี้รองจากหม่อมเจ้า โดยจะเป็นบุตรและธิดาของหม่อมเจ้ามีฐานันดรศักดิ์เป็นหม่อมราชวงศ์ อักษรย่อว่า ‘ม.ร.ว.’คนทั่วไปเรียกว่า ‘คุณชาย หรือคุณหญิง’เช่น

• หม่อมราชวงศ์เฉลิมชาตรี ยุคล
• หม่อมราชวงศ์พุฒิภัทร จุฑาเทพ หรือคุณชายภัทร (จากละครเรื่อง สุภาพบุรุษจุฑาเทพ)

ลำดับที่ 7 หม่อมหลวง

สกุลยศลำดับนี้ถือเป็นลำดับสุดท้าย โดยจะเป็นบุตรและธิดาของหม่อมราชวงศ์ ได้รับฐานันดรศักดิ์เป็น หม่อมหลวง อักษรย่อว่า ‘ม.ล.’คนทั่วไปเรียกว่า‘คุณ’

• หม่อมหลวงขวัญทิพย์ เทวกุล
• พันตรีนายแพทย์ หม่อมหลวงฉัตรเกล้า จุฑาเทพ หรือคุณฉัตร (จากละครเรื่อง ดวงใจเทวพรหม)

Note :

• สำหรับสองลำดับท้าย ถึงแม้จะมีคำนำหน้าเป็น‘หม่อมราชวงศ์’หรือ ‘หม่อมหลวง’ แต่จะถือว่าเป็นเพียงสามัญชนเท่านั้น ไม่ต้องใช้คำราชาศัพท์แต่อย่างใด
• ในกรณีที่‘หม่อมหลวง’ มีลูกจะไม่มียศนำหน้าแต่จะใช้นามสกุลที่ราชสกุลนั้นๆ สืบต่อมาโดยใช้คำว่า ณ อยุธยา ต่อท้าย (ที่ใช้ ณ อยุธยา เพราะเชื้อสายราชวงศ์จักรีสืบเชื้อมาจากยุคอยุธยา) เช่น เทวกุล ณ อยุธยา

หลักการใช้คำราชาศัพท์

ทำเข้าความใจเรื่องลำดับอิสริยศักดิ์กันไปแล้ว ต่อไปมาดูกันว่า เราสามารถใช้คำราชาศัพท์แต่ละประเภท ให้เหมาะสมกับพระอิสริยยศของแต่ละลำดับขั้นได้ยังไงบ้าง

ราชาศัพท์ คือ คำเฉพาะสำหรับพูดกับพระเจ้าแผ่นดิน และเจ้านาย ปัจจุบันหมายรวมถึงคำที่ใช้กับพระภิกษุสงฆ์ ข้าราชการ และสุภาพชนด้วย แบ่งเป็น 5 ประเภท คือ พระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ พระสงฆ์ ข้าราชการชั้นสูงหรือขุนนาง และสุภาพชนทั่วไป โดยแบ่งศัพท์ออกเป็น 6 หมวด คือ หมวดร่างกาย หมวดเครือญาติ หมวดเครื่องใช้ หมวดกริยา หมวดสรรพนาม และหมวดคำที่ใช้กับพระสงฆ์

1.คำนามราชาศัพท์

สำหรับการใช้คำนามราชาศัพท์ น้องๆ จะต้องเติมคำว่า “พระ” “พระราช” “พระบรม” และ “พระบรมราช” โดยจะเลือกเติมแตกต่างกันขึ้นอยู่กับลำดับอิสริยศักดิ์ ซึ่งมีหลักการเลือกใช้ ดังนี้

• พระบรม/พระบรมราช ใช้กับ พระบาทสมเด็จ เท่านั้น(มีแค่บางคำที่ใช้กับลำดับสมเด็จพระบรมได้)

• เช่น พระบรมราโชวาท พระบรมมหาราชวัง

• พระราช ใช้กับ พระบาทสมเด็จ, สมเด็จพระบรม

• เช่น พระราชวัง พระราชประวัติ พระราชนิพนธ์

• พระ ใช้ได้กับ ทุกลำดับ(ส่วนใหญ่จะใช้นำหน้าเรียกอวัยวะ เครื่องใช้)

• เช่น พระกรรณ พระที่นั่ง พระเขนย พระสหาย เป็นต้น

*หมายเหตุ : ถ้าคำประสมที่เป็นคำราชาศัพท์ มีคำว่า "พระ" อยู่ในคำนั้นแล้ว จะไม่ใช้คำว่า "พระ" นำหน้าอีก เช่น ฉลองพระเนตร(แว่นตา) ธารพระกร(ไม้เท้า) ฯลฯ

2.คำกริยาราชาศัพท์

เป็นคำที่ใช้บอกอาการ จำแนกใช้ตามชั้นของบุคคลซึ่งถือกันว่ามีฐานันดรศักดิ์ต่างกันตามประเพณีนิยม จึงต้องบัญญัติคำให้เหมาะสมกับบุคคลชั้นต่าง ๆ โดยมีหลักการใช้คำกริยาราชาศัพท์ ดังนี้

1) การใช้คำว่า “ทรง” นำหน้า

• ทรง + คำกริยาสามัญเช่น ทรงวิ่ง ทรงฟัง ทรงสร้าง ทรงเล่น
• ทรง + คำนามสามัญเช่น ทรงม้า (ขี่ม้า) ทรงบาตร (ใส่บาตร) ทรงดนตรี (เล่นดนตรี)
• ทรง + คำนามราชาศัพท์เช่น ทรงพระอักษร (เขียน เรียน) ทรงพระราชนิพนธ์ (แต่งหนังสือ) ทรงพระราชดำริ (คิด)

2) การใช้คำว่าทรงกับกริยา “มี” และ “เป็น”

• ถ้าคำนามข้างหลังเป็นคำสามัญต้องใช้ทรงเช่น ทรงมีทุกข์, ทรงเป็นประธาน
• ถ้าคำนามข้างหน้าเป็นราชาศัพท์ไม่ต้องใช้ทรงเช่น มีพระบรมราชโองการ, เป็นพระราชโอรส

ข้อควรระวัง!คำกริยาที่เป็นราชาศัพท์อยู่แล้ว สามารถใช้ได้ทันทีไม่ต้องมีคำว่าทรงนำหน้า เช่น ตรัส เสวย ประสูติ สวรรคต ถวายบังคมลา ประชวร ประทับ เป็นต้น

3) การใช้คำว่า “เสด็จ”

• เสด็จ + คำกริยาสามัญเช่น เสด็จออก เสด็จกลับ เป็นต้น
• เสด็จ + คำนามราชาศัพท์เช่น เสด็จพระราชดำเนิน เสด็จพระราชสมภพ เป็นต้น

4) การใช้คำว่า “ทูลเกล้าฯ ถวาย” และ “น้อมเกล้าฯ ถวาย”

• ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายใช้สำหรับของเล็กที่สามารถยกได้เช่น ช่อดอกไม้ หนังสือ เป็นต้น
• น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายใช้สำหรับของใหญ่ที่ไม่สามารถยกได้เช่น บ้าน ที่ดิน เป็นต้น

คำราชาศัพท์ ออกสอบบ่อย!

สำหรับการทำโจทย์เรื่องคำราชาศัพท์ น้องๆ ต้องเช็กเรื่องลำดับอิสริยศักดิ์ให้ดีโดยเฉพาะเรื่องสรรพนามราชาศัพท์ และกริยาราชาศัพท์เพราะแต่ละคำจะมีการใช้ที่แตกต่างกันตามลำดับขั้น ซึ่งพี่แป้งได้รวบรวมตัวอย่างคำราชาศัพท์ที่ออกสอบบ่อยมาให้แล้ว ตามตารางนี้เลย

รายพระนาม ‘พระมหากษัตริย์ไทย’ แห่งราชวงศ์จักรี

• รัชกาลที่ 1 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
• รัชกาลที่ 2 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
• รัชกาลที่ 3 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
• รัชกาลที่ 4 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
• รัชกาลที่ 5 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
• รัชกาลที่ 6 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
• รัชกาลที่ 7 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
• รัชกาลที่ 8 พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร
• รัชกาลที่ 9 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร
• รัชกาลที่ 10 พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว

ทริคจำ! พระนามของพระมหากษัตริย์ 10 รัชกาล

ยอด เลิศ นั่ง จอม จุล มง ปก นัน พล วชิ

มาทดสอบความรู้กัน!

เมื่อรู้หลักการใช้คำราชาศัพท์ในรูปแบบต่างๆ แล้ว ถึงเวลามาทดสอบความรู้ความเข้าใจจากข้อสอบจริงกันแล้วค่ะ สำหรับข้อสอบที่น้องๆ จะได้ฝึกทำกันในบทความนี้เป็นข้อสอบ A-Level วิชาภาษาไทย ปี 2566

วันนี้ เวลา 09.00 น. สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ……………………. ณ วังสระปทุม………………………ให้คณะบุคคลต่าง ๆ ……………………………ตามลำดับ

จงเติมคำราชาศัพท์ในช่องว่างข้างต้นให้ถูกต้อง

1. เสด็จออก / พระราชทานพระราชวโรกาส / เฝ้าทูลละอองพระบาท

2. เสด็จฯ ออก / พระราชทานพระราชวโรกาส / เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท

3. เสด็จฯ ไป / มีพระราชบัญชา / เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท

4. เสด็จฯ ไป / มีพระราชดำรัสรับสั่ง / เข้าเฝ้าทูลละอองพระบาท

5. เสด็จออก / ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า / เฝ้าทูลละอองพระบาท

น้องๆ ชาว Dek-D คิดว่าข้อไหนถูกต้อง อย่าลืมเช็กลำดับอิสริยศักดิ์ให้ดี ถ้ารู้แล้วว่าข้อไหนถูกก็คอมเมนต์ด้านล่างได้เลย!

สำหรับคอลัมน์ ‘รู้ไว้เผื่อออกสอบ’ วิชาภาษไทย บทความต่อไปจะเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับอะไร ฝากติดตามกันด้วยนะคะ หรือถ้าน้องๆ มีเรื่องราวน่าสนใจเรื่องไหน ที่อยากให้นำมาเล่า หรือแจกทริคการจำ ก็สามารถคอมเมนต์เอาไว้ด้านล่างได้เลย!