อนุรักษ์จัดเก็บ‘เอกสารโบราณ’สำรวจ‘คัมภีร์ใบลาน’มรดกภูมิปัญญาล้ำค่า

“คัมภีร์ใบลาน” หนึ่งในเอกสารโบราณทรงคุณค่า ที่บันทึกลายลักษณ์อักษรโดยการจารตัวหนังสือลงบนใบลาน วัสดุธรรมชาติ ด้วยคุณค่าเอกสารโบราณซึ่งบันทึกสรรพวิชาการในอดีตไว้มากมาย เป็นหลักฐานทางวิชาการที่มีความสำคัญ การอนุรักษ์จัดเก็บ ซ่อมรักษาสภาพหรือเสริมความแข็งแรง เพื่อให้มีอายุอยู่ยืนนาน ก่อเกิดประโยชน์ทั้งด้านการศึกษาค้นคว้า การสืบรักษามรดกภูมิปัญญาและอีกหลายมิติที่ค้นได้จากคัมภีร์ใบลานมีความสำคัญ

นำเรื่องน่ารู้ ชวนตามรอยสำรวจเอกสารโบราณ “คัมภีร์ใบลาน” การอนุรักษ์จัดเก็บ โดยการบูรณาการความร่วมมือร่วมกันทั้งจากหน่วยงานกรมศิลปากร คณะสงฆ์และภาคประชาชน ภาคีเครือข่ายอาสาสมัครท้องถิ่นเข้าร่วมกันสร้างความยั่งยืน และสร้างการรับรู้อย่างเป็นรูปธรรมต่อการดูแลสืบสานมรดกทางศิลปวัฒนธรรม การสำรวจอนุรักษ์จัดเก็บเอกสารโบราณถูกต้องตามหลักวิชาการ โครงการอนุรักษ์เอกสารโบราณ กรมศิลปากร โดยสำนักหอสมุดแห่งชาติดำเนินการต่อเนื่อง และหลังจากการอนุรักษ์ ส่งมอบผ่านไป 3 วัด โดยครั้งแรกเริ่มขึ้นที่วัดไก่เตี้ย โดยคณะสงฆ์ ชุมชนร่วมกันอนุรักษ์ร่วมกับนักภาษาโบราณ

ต่อเนื่องมาถึงครั้งล่าสุดที่ วัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหาร จากที่ผ่านมาตามรายงานข่าวได้ส่งมอบผลงานการอนุรักษ์จัดเก็บฯ โดยพบคัมภีร์ใบลานและหนังสือสมุดไทยจำนวนมาก พบคัมภีร์ใบลานเก่าสุดสมัยอยุธยาตอนปลายอายุ 307 ปี และพบคัมภีร์ใบลานสมัยรัตนโกสินทร์มากที่สุดกว่า 70 ชื่อเรื่อง

วัฒนา พึ่งชื่น ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านภาษาโบราณ สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากรให้ความรู้ เล่าถึงการสำรวจ อนุรักษ์จัดเก็บเอกสารโบราณทรงคุณค่าในโครงการฯ ว่า จากการสำรวจคัมภีร์ใบลานยังคงพบได้ทั่วทุกภูมิภาค ซึ่งความสำคัญ ความมีคุณค่า ศึกษาได้หลายมิติ

“ในมิติหนึ่งเป็นวัตถุโบราณที่ผ่านกาลเวลา มีคุณค่าในเชิงความเก่าแก่ อีกส่วนหนึ่งเป็นเนื้อหา คำสอนในพระไตรปิฎก การได้พบคัมภีร์เก่าแก่มากเท่าไหร่ ยิ่งเข้าถึงเข้าใกล้พระพุทธพจน์มากขึ้นเท่านั้น ซึ่งแสดงถึงความจำเป็นที่ต้องเก็บรักษาคัมภีร์ใบลานยุคสมัยต่างๆ ด้วยที่ยิ่งเก่าแก่ ยิ่งมีคุณค่า เป็นบันทึก เป็นหลักฐานสำคัญ”

ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านภาษาโบราณ วัฒนา อธิบายอีกว่า คัมภีร์ใบลาน เปรียบเหมือนหนังสือเล่มหนึ่งที่คนโบราณใช้บันทึกสรรพวิทยาการต่างๆ ใบลานเป็นวัสดุที่มีความสามารถทนแดดทนฝนได้ดีระดับหนึ่ง ทั้งสามารถจารลงไปในเนื้อซึ่งจะคงอยู่ได้ หากจัดเก็บรักษาให้อยู่ในสถานที่ที่ปลอดภัย ปราศจากมดแมลง สัตว์กัดกิน หรือน้ำฝนไม่หกรดรั่วใส่ จะสามารถคงอยู่ได้ยาวนานหลายร้อยปี

“แต่ด้วยกาลเวลาเปลี่ยน จากวัสดุใบลาน เป็นกระดาษแบบปัจจุบัน คัมภีร์ใบลานจึงสะดุดหยุดอยู่กับที่ ไม่มีการผลิตซ้ำ ทำเพิ่มจึงกลายเป็นของเก่า อีกทั้งการขาดความเข้าใจการดูแลรักษา ยิ่งมีโอกาสต่อการสูญหาย

คัมภีร์ใบลาน ส่วนใหญ่บันทึกหลักธรรมคำสอนทางพระพุทธศาสนา การได้พบคัมภีร์เก่าแก่มากเท่าไหร่ ตามที่กล่าว ยิ่งทำให้เราเข้าใกล้พระพุทธพจน์มากขึ้นเท่านั้น คัมภีร์ใบลาน จึงเป็นหลักฐานสำคัญ ทั้งมีคุณค่าทางศิลปะ โดยมีองค์ประกอบ มีรายละเอียดซ่อนอยู่มาก อีกทั้งมีนวัตกรรมของคนโบราณที่เชื่อมโยงสื่อสาร พาผู้คนในปัจจุบันเข้ามาศึกษา เรียนรู้”

จากที่กล่าว “คัมภีร์ใบลาน” เป็นหนึ่งใน “เอกสารโบราณ” ยังมี หนังสือสมุดไทย และจารึก โดยแต่ละประเภทมีรายละเอียดต่างกัน “คัมภีร์ใบลาน ทำจากใบไม้ ใบลาน นำมาจารบันทึกข้อความลงไป ขณะที่จารึก ก็แยกประเภทออกไป อย่าง ศิลาจารึก จารึกที่เป็นแผ่นหิน จารึกแผ่นทอง จารึกแผ่นเงิน ฯลฯ เป็นองค์ความรู้ที่เขียนบันทึกไว้ มีความหลากหลาย เป็นสรรพวิทยาการต่างๆ ทั้งองค์ความรู้ในเรื่องการอาชีพ เรื่องหลักธรรมคำสอน หรือการบันทึกเหตุการณ์ต่างที่เกิดขึ้น”

สำหรับ เอกสารโบราณประเภทคัมภีร์ใบลาน ที่เน้นกล่าวถึงนั้น เป็นการบันทึกหลักธรรมคำสอนในพระพุทธศาสนาที่คัดลอกสืบต่อกันมายาวนาน หากย้อนกลับไปพุทธศาสนาเกิดขึ้นเมื่อประมาณ 2500 ปีมาแล้ว ครั้งนั้นไม่มีการจดบันทึกลงในวัสดุใดๆ เป็นการจดจำหลักธรรมคำสอนด้วย มุขปาถะ คือจดจำสืบต่อกันมา

“จากการสำรวจยังคงพบต้นฉบับคัมภีร์ใบลาน พบมาถึงสมัยรัชกาลที่ 7 โดยยังคงมีการจัดสร้าง ด้วยมีความเชื่อว่า การสร้างคัมภีร์ใบลานถวายไว้ในพระพุทธศาสนา เป็นบุญกุศลอย่างยิ่งยวด และแม้ในสมัยรัชกาลที่ 5 จะมีพระไตรปิฎกฉบับตัวพิมพ์แล้วก็ตาม ส่วนในปัจจุบันไม่ปรากฏการสร้างคัมภีร์ใบลานถวายวัด มีแต่จัดพิมพ์พระไตรปิฏกเป็นเล่มถวายวัด”

ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านภาษาโบราณ วัฒนา อธิบายเพิ่มอีกว่า คัมภีร์ใบลาน บันทึกสรรพความรู้ที่หลากหลาย แต่ที่เน้นสำคัญคือหลักธรรมคำสอน ตัวพระไตรปิฎก ดังที่กล่าวโครงการอนุรักษ์ฯ ที่ดำเนินการ เป็นการสร้างความตระหนักรู้ซึ่งมีคุณค่ ทั้งด้านตัวองค์ความรู้ด้านใน และตัววัตถุ ซึ่งเป็นศิลปวัตถุและโบราณวัตถุ

โดยที่ผ่านมาเราเดินหน้าการอนุรักษ์ สืบต่อคุณค่า เพื่อให้คัมภีร์ใบลานมีอายุยืนยาว ให้เยาวชนได้ศึกษาค้นคว้า ได้เห็นและประจักษ์คุณค่า ในโครงการฯ จัดทำทะเบียน เพื่อสะดวกต่อการสืบค้น จัดหมวดหมู่ ชื่อเรื่อง ให้ถูกต้องตามระเบียบตามหลักวิชาการ ทั้งดำเนินการแบบบูรณาการ สร้างการรับรู้ และการมีส่วนร่วมทั้งผสานความร่วมมือกันระหว่างคณะสงฆ์ กรมศิลปากรและประชาชน เพื่อสะท้อนกลับมาเป็นความตระหนักรู้ โดยที่ผ่านมามีอาสาสมัคร จิตอาสาร่วมทำงานมานับแต่ปี 2565 ถึงปัจจุบัน

การอนุรักษ์จัดเก็บจะมีทั้งการทำความสะอาด คัดแยก จัดหมวดหมู่ ให้เลขทะเบียน เขียนเลขทะเบียน เขียนเลขประจำผูก การห่อผ้า การมัด ฯลฯ โดยส่วนนี้ฝึกอบรมให้กับอาสาสมัครบุคคลคนทั่วไป ส่วนที่เหลือเป็นส่วนที่นักภาษาโบราณต้องเข้าไปศึกษา อ่านวิเคราะห์ชื่อเรื่อง คัดแยกเพื่อจัดหมวดหมู่ ออกเลขทะเบียน ฯลฯ

“อาสาสมัครที่เข้ามาช่วยอนุรักษ์ได้รับการฝึกฝนอย่างถูกต้องตามหลักวิชาการ ถูกวิธีการอนุรักษ์ อย่างเช่น การทำความสะอาด ใช้แอลกอฮอลกี่เปอร์เซนต์ เช็ดทำความสะอาดไปทางเดียวกัน ไม่เช็ดกลับไปกลับมา ฯลฯ ส่วนหนึ่งที่ช่วยสร้างการรับรู้ สร้างบุคคลากร ได้เห็นว่าสิ่งเหล่านี้มีคุณค่า ควรแก่การเก็บรักษา สืบสานต่อเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาต่อไป"

สำหรับการอนุรักษ์จัดเก็บเอกสารโบราณที่ วัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหาร นอกจากปริมาณมากที่พบ ยังมีความเก่าแก่ โดยผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านภาษาโบราณ วัฒนากล่าวว่า เอกสารโบราณที่นี่สะท้อนถึงการเก็บรักษา ในความเก่าแก่ยังแสดงถึงวิธีการจัดทำ เทคนิคเช่นคัดเลือกใบลานที่เหมาะสม ไม่อ่อนหรือแก่จนเกินไป ซึ่งส่งผลให้คัมภีร์ใบลานมีอายุยืนยาวต่อเนื่องมาถึงปัจจุบัน ฯลฯ ซึ่งเป็นแง่มุมที่น่าศึกษา

นอกจากนี้การพบคัมภีร์ใบลานและหนังสือสมุดไทยจำนวนมาก ยังแสดงถึงความรุ่งเรืองของวัดและความศรัทธาในพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเป็นแหล่งศึกษาหาความรู้ของพระ เณร มานับแต่สมัยรัชกาลที่ 3 ทั้งวิเคราะห์ต่อไปอีกได้ว่ามีผู้สร้างถวาย หรือพระ เณรเป็นผู้จารสืบทอดรักษาไว้ บ่งบอกถึงความเลื่อมใสศรัทธา ความเจริญรุ่งเรือง

ขณะที่ยุคสมัยที่พบน่าศึกษามากอีกเช่นกัน โดยพบคัมภีร์ใบลานที่มีอายุเก่าที่สุดในแหล่งเอกสารโบราณวัดจักรวรรดิฯ มีอยู่ในสมัยอยุธยาตอนปลาย ตรงกับสมัยสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ จารศักราชที่สร้างคัมภีร์ไว้ พ.ศ.2262 โดยปัจจุบันคัมภีร์นี้มีอายุ 307 ปี ชื่อ สิกขาบทวินิจฉัย ซึ่งเป็นคัมภีร์อธิบายพระไตรปิฏกส่วนพระวินัย

อีกทั้งสำรวจพบ คัมภีร์ใบลานสมัยธนบุรี จารศักราชที่สร้างคัมภีร์ไว้ พ.ศ.2320 และ 2322 ปัจจุบันคัมภีร์สองเรื่องนี้มีอายุ 249 ปี และ 247 ปี ได้แก่เรื่อง สารสังคหะ อธิบายถึงพระพุทธคุณ และเรื่อง จริยาปิฎก กล่าวถึงการบำเพ็ญบารมีในอดีตชาติของพระโพธิสัตว์ แสดงให้เห็นถึงความเพียรพยายาม โดยคัมภีร์ใบลานทั้งสองเรื่องถือเป็นคัมภีร์ใบลานหายาก เนื่องจากสมัยกรุงธนบุรีเป็นราชธานีมีอยู่ในช่วงสั้น ๆ เพียง 15 ปี โดยทั่วไปจะไม่ค่อยพบ

นอกจากนี้พบ คัมภีร์ใบลานสมัยรัตนโกสินทร์มากที่สุด ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 7 ประมาณ 70 ชื่อเรื่อง นับเป็นแหล่งเอกสารโบราณที่มีคัมภีร์ใบลานสมัยรัตนโกสินทร์มากที่สุด ที่เคยสำรวจอนุรักษ์จัดทำทะเบียนมา และหนังสือสมุดไทยพระมาลัย มีภาพเขียนสีประกอบเนื้อหาสวยงาม และ หนังสือสมุดไทยขาว ระบุปี 2421 หมวดธรรมคดี หมู่สวดมนต์ ซึ่งอยู่ในสมัยรัชกาลที่ 5

การสำรวจอนุรักษ์จัดเก็บครั้งนี้ ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านภาษาโบราณ วัฒนา เล่าทิ้งท้ายอีกว่า จากที่กล่าวได้จัดทำเลขทะเบียนช่วยให้ผู้ที่สนใจเข้าถึง สืบค้นได้สะดวกขึ้น โดยการสำรวจอนุรักษ์ยังคงมีต่อเนื่อง เพื่อสืบรักษาคุณค่าเอกสารโบราณและต่อยอดการศึกษาต่อไป โดยทั้งหมดสืบค้นได้จากเอกสารโบราณ “คัมภีร์ใบลาน” มรดกภูมิปัญญาทรงคุณค่า

พงษ์พรรณ บุญเลิศ