“ปุณโยทัย” พระภิกษุชาวอินเดีย ผู้กำเนิด “ประติมากรรมสำริดประโคนชัย”
ปุณโยทัย พระภิกษุอินเดีย ผู้กำเนิดประติมากรรมสำริดประโคนชัย
ตอนนี้ทุกคนต่างทราบกันดีแล้วว่า“ประเทศไทย”ได้รับ “ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัย”ทั้งหมด 4 รายการ ที่สหรัฐอเมริกาส่งคืนเป็นที่เรียบร้อยแล้ว และ“กรมศิลปากร” กระทรวงวัฒนธรรม ได้แถลงข่าวรับมอบโบราณวัตถุดังกล่าวอย่างชื่นมื่นไปเมื่อวันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2569
ถือเป็นข่าวดีของคนไทยต้อนรับปีใหม่และเป็นการพัฒนาความรู้ด้านประวัติศาสตร์ และโบราณคดีไทยไปอีกขั้นหนึ่ง
ด้วยเหตุนี้เองจึงเป็นการดีที่จะได้พูดถึง “ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัย”
ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัย ที่เราเรียกจากการอ้างอิงว่าถูกขุดพบในเขต อ. ประโคนชัย จ. บุรีรัมย์ นั้น ส่วนใหญ่แล้วเป็นประติมากรรมกลุ่มรูปเคารพในพุทธศาสนาแบบมหายาน โดยปรากฏทั้งการหล่อพระพุทธรูป พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร และโดยเฉพาะรูปพระศรีอาริยเมตไตรยที่พบมากเป็นพิเศษ
มีข้อเสนอใหม่ที่น่าสนใจ ของ เดนิส พาตรี ไลดรี(Denise Patry Leidy) หัวหน้ากลุ่มศิลปะเอเชีย (Department of Asian Art) คนปัจจุบันของพิพิธภัณฑ์ Ruth and Bruce Dayton Curator of Asian Art มหาวิทยาลัยเยล (Yale University) ซึ่งศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญได้นำมาเผยแพร่ ใน บทความ ‘ ประติมากรรมสำริดแบบประโคนชัย กับลัทธิการบูชา “พระศรีอาริยเมตไตรย” แบบมหายาน-ตันตระยาน’ ผ่านนิตยสาร“ศิลปวัฒนธรรม” ฉบับล่าสุด ประจำเดือนมกราคม พ.ศ. 2569(อยากอ่านเพิ่มเติม แบบเต็มอิ่มจุใจ รายละเอียดที่นี่)
ปรากฏถึงข้อเสนอที่เกี่ยวข้องกับ “ประติมากรรมสำริดประโคนชัย” ไว้อย่างน่าสนใจ โดยเฉพาะบุคคลที่เป็นจุดกำเนิดของประติมากรรมชนิดนี้
ในบทความไลดรีได้ตั้งข้อสังเกตบางอย่างเกี่ยวกับรูปพระศรีอาริยเมตไตรย ซึ่งมีสัดส่วนมากในประติมากรรมสำริดประโคนชัย ว่าประติมากรรมกลุ่มนี้น่าจะสร้างขึ้นในศาสนาพุทธแบบตันตระ สาขาหนึ่งของพุทธแบบมหายาน
เขาให้เหตุผลว่า พุทธศาสนามหายานแบบก่อนที่จะพัฒนาไปเป็นแบบตันตระนั้น มักจะสร้างรูปพระศรีอาริยเมตไตรยในฉลองพระองค์เยี่ยงกษัตริย์ ทว่า เมื่อสังเกตจากพระศรีอริยเมตไตรยในประติมากรรมสำริดประโคนชัยนั้น กลับแตกต่างออกไป เพราะครองเครื่องทรงอย่างนักบวช ซึ่งเหมือนกับงานพุทธศิลป์แบบตันตระ
แล้วใครคือผู้บุกเบิกพุทธศาสนาแบบตันตระ ผู้ก่อให้เกิด “ประติมากรรมสำริดประโคนชัย” ?
ในบทความดังกล่าวเล่าว่ามีพระภิกษุรูปหนึ่ง นามว่า“ปุณโยทัย”หรือจีนก็เรียกกันว่า “น่าถี”พื้นเพเป็นชาวอินเดีย และได้ไปเผยแพร่พระพุทธศาสนาแบบตันตระระยะต้น (พุทธศาสนาแบบที่เจริญในอินเดียเหนือ ช่วงก่อน พ.ศ. 1000 เล็กน้อย ซึ่งจะส่งอิทธิพลต่อไปให้กับเนปาล และธิเบต)
ท่านได้เดินทางจากอินเดีย แวะที่เกาะศรีลังกา ซึ่งในเอกสารจีนอ้างว่าที่นี่เป็นศูนย์กลางของลัทธิตันตระที่กำลังเกิดขึ้นใหม่ในยุคนั้น ก่อนตรงดิ่งไปที่จุดหมาย นั่นคือ จักรวรรดิต้าถัง ณ เมืองฉางอัน (ซีอานในปัจจุบัน) เมื่อ พ.ศ. 1198 พร้อมกับคัมภีร์ทางพุทธศาสนาจากอินเดียจำนวนมาก
หลากหลายข้อมูลระบุว่า ปุณโยทัยเป็นผู้มีความรู้ความสามารถ เชี่ยวชาญเรื่องพระคัมภีร์ ไวยากรณ์สันสกฤต รวมถึงเก่งอธิบายความในพระธรรม
ความเก่งกาจนี้เอง จึงไม่แปลกใจที่จักรพรรดิแห่งต้าถังให้การต้อนรับท่านเป็นอย่างดี
ขณะเดียวกันก็มีข้อมูลจาก“หลินหลี่กวง”(Lin Li-Kouang) นักวิจัยด้านพุทธศาสนาชาวจีน กล่าวว่า ในช่วงที่ท่านเข้าไปที่นั่น ด้วยความโดดเด่น และความสามารถอันมากล้น ทำให้ท่านบดบังรัศมีของ “เสวียนจั้ง”หรือถ้าให้คุ้นขึ้นหน่อยก็คือ พระถังซัมจั๋ง
ท้ายที่สุด ท่านจึงต้องระเห็ดระเหินออกจากเมืองจีนหลายครั้ง จากคำสั่งของจักรพรรดิถังเกาจง ให้เดินทางไปยังดินแดนทะเลใต้ของจีน เพื่อไปหาสมุนไพรบรรเทาอาการโรคภัยให้กับจักรพรรดิ หรือบางข้อมูลก็บอกว่าไปหายาอายุวัฒนะเพื่อชีวิตอันเป็นอมตะแก่พระองค์
ทว่า ความโชคร้ายก็ยังมีความโชคดี เพราะการที่ท่านได้เดินทางออกจากเมืองจีนมายังดินแดนแถบนี้ ก็ทำให้ท่านได้เผยแพร่ศาสนาแบบตันตระระยะต้น ที่ต่อมาได้รับการยอมรับอย่างมากในดินแดนเจนละ ซึ่งอยู่ในอุษาคเนย์ และครอบคลุมพื้นที่ที่เกี่ยวข้องกับกลุ่มประติมากรรมสำริดประโคนชัย ซึ่งก่อน พ.ศ. 1200 ยังไม่ปรากฏหลักฐานประติมากรรมแบบพุทธศาสนาตันตระเลยแม้แต่น้อย
ด้วยเหตุนี้ไลดรีจึงเสนอว่า “ปุณโยทัยนี่แหละที่นำศาสนาพุทธแบบนี้มาเผยแผ่ จนเกิดเป็นการสร้างกลุ่มประติมากรรมสำริดประโคนชัยขึ้นมา”
อย่างไรก็ตาม ข้อเสนอดังกล่าวก็ยังมีเรื่องราวที่ต้องศึกษาค้นคว้าเพิ่มเติม เพราะยังมีคำถามว่า สรุปแล้ว เจนละส่วนไหนกันแน่ที่ภิกษุรูปนี้ได้เดินทางเข้ามาเผยแพร่ศาสนาพุทธแบบตันตระระยะต้น ระหว่าง “เจนละบก” ที่ปัจจุบันคือพื้นที่อีสานตอนล่างของไทย หรือ “เจนละน้ำ” อันหมายถึงที่ราบลุ่มโตนเลสาบเขมร กันแน่?
แต่หากมองในแง่การค้นพบนั้น กลุ่มประติมากรรมสำริดประโคนชัยนั้นสัมพันธ์กับพื้นที่เจนละบกชัดเจนกว่าอีกพื้นที่
แม้จะยังมีจุดที่ยังต้องศึกษากันต่อไป แต่จากการใช้วิธีทางประวัติศาสตร์ศิลปะ กำหนดอายุกลุ่มประติมากรรมสำริดประโคนชัยทั้งหลาย พบว่าควรจะมีอายุระหว่าง พ.ศ. 1185-1350 ซึ่งคาบเกี่ยวกับการเข้ามาของพระปุณโยทัยในดินแดนเจนละพอดิบพอดี
ข้อเสนอของไลดรี จึงถือเป็นเรื่องที่น่าสนใจอยู่ไม่น้อย
อ่านเพิ่มเติม :
- 5 เรื่องน่ารู้ “ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย” มรดกไทยที่สหรัฐฯ ส่งคืนใน ธ.ค. นี้
- งานหล่อโลหะ “สำริด” ความเป็นเลิศของช่างในที่ราบสูงโคราช เขมรลอกเลียนได้ยาก
- แกะรอยที่มา “Golden Boy” แบบสืบถึงฐานประติมากรรม! ไขตัวตนรูป “พระเชษฐบิดร” แห่งอีสานใต้?
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 9 มกราคม 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “ปุณโยทัย” พระภิกษุชาวอินเดีย ผู้กำเนิด “ประติมากรรมสำริดประโคนชัย”
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com