พระราชดำรัสรัชกาลที่ 5 ใน “ดีลแลกดินแดน” เมื่อฝรั่งเศสขอ “เมืองตราด” จากสยาม

รัชกาลที่ 5 มีพระราชดำรัสอย่างไร เมื่อฝรั่งเศสจะขอ “เมืองตราด” จากสยาม แลกกับการถอนทหารออกจากจันทบุรี ที่ฝรั่งเศสเข้ามายึดครองไว้ตั้งแต่ห้วงวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112

หลังจากฝรั่งเศสได้ดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง หรือพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศลาวในปัจจุบันไป จากกรณีพิพาทสยาม-ฝรั่งเศส วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) อังกฤษซึ่งมีอาณานิคมในอินเดียและพม่าจึงเริ่มเล็งเห็นว่า การแผ่อำนาจของฝรั่งเศสอาจส่งกระทบต่อประโยชน์ของตนในสยาม

อังกฤษเรียกร้องให้ฝรั่งเศสทำสัญธิสัญญากับตนเพื่อประกันเอกราชของสยาม แม้ฝรั่งเศสจะไม่ค่อยเต็มใจในช่วงแรก ๆ แต่สุดท้ายก็ยอมทำข้อตกลง หนังสือปฏิญญา ฤาหนังสือสัญญาในระหว่างอังกฤษกับฝรั่งเศส ค.ศ. 1896หรือ “ปฏิญญาอังกฤษ-ฝรั่งเศส ค.ศ. 1896”

สาระสำคัญคือการประกันดินแดนตอนกลางของสยาม รวมถึงรักษาความเป็นเอกราชของสยามไว้ โดยมีการแบ่งเขตอิทธิพลระหว่างอังกฤษและฝรั่งเศส และห้ามทั้ง 2 ชาติส่งกองกำลังใดๆ เข้าไปในสยามโดยที่อีกฝ่ายไม่ยินยอม

แม้ปฏิญญาดังข้างต้นทำให้สยามเสื่อมเสียเกียรติ เพราะเป็นการตกลงกันระหว่างชาติมหาอำนาจโดยที่เราไม่รับรู้ด้วย แต่ก็ก่อประโยชน์ตรงที่ทำให้เส้นเขตแดนมีความชัดเจนขึ้น และช่วยการันตีว่า ฝรั่งเศสจะไม่ใช้กำลังทหารมาบีบบังคับสยามอีก

แต่ฝรั่งเศสยังปรารถนาจะผนวกดินแดนอยู่ พวกเขามี “ไพ่เด็ด” คือยังยึดเมืองจันทบุรีเอาไว้ตั้งแต่วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ตอนนั้นคือเพื่อประกันว่าสยามจะทำตามข้อตกลง แต่ก็ไม่ยอมถอนทหารออกไป แม้สยามจะจ่ายค่าปฏิกรรมสงครามและสละดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงให้แล้ว

ค.ศ. 1902 (พ.ศ. 2445) ฝรั่งเศสเจรจาสัญญากับสยามอีกครั้ง เพื่อตกลงแก้ไขปัญหาที่ค้างคาจากสัญญาฉบับเก่า ครั้งนี้พวกเขาขอเมืองพระตะบองและเมืองเสียมราฐจากสยาม แต่ถูกปฏิเสธ สยามเสนอยกเมืองมโนไพร บริเวณจังหวัดพระวิหารให้แทน แต่พอฝรั่งเศสรู้ว่ามโนไพรเป็นดินแดนแห้งแล้ง มีประชากรแค่ 200 คน เลยพยายามขอ “เมืองตราด” ซึ่งสยามก็ไม่ยอมอีก แต่เสนอยกจำปาสักให้แทน

ผลลัพธ์ของหนังสือสัญญานั้นจึงมีสาระสำคัญว่า ฝรั่งเศสยอมรับอำนาจของสยามเหนือทะเลสาบเขมรด้านตะวันตกแถบเมืองพระตะบอง เมืองเสียมราฐ ถึงเมืองกำปงธม จรดเทือกเขาพนมดงรัก รวมถึงอธิปไตยเหนือฝั่งขวาแม่น้ำโขงตรงข้ามกับหลวงพระบาง

อย่างไรก็ตาม ฝ่ายการเมืองตรงข้ามรัฐบาลฝรั่งเศสไม่พอใจข้อตกลงดังกล่าว ทำให้มีการถอนเรื่องออกจากการพิจารณาของรัฐสภาฝรั่งเศส

ฝ่ายสยามเองมีความต้องการหลัก ๆ คือให้ฝรั่งเศสถอนทหารออกจากเมืองจันทบุรี แม้จะแลกดินแดนหรือผลประโยชน์อื่นใด ฝรั่งเศสจึงเสนอว่า จะคืนจันทบุรีให้ แต่จะผนวกเมืองตราดแทน เพราะพวกเขาต้องการลากเส้นเขตแดนระหว่างทะเลสาบเขมรกับทะเลในอ่าวไทย โดยตัดผ่านตอนเหนือของตราด

เมื่อรัชกาลที่ 5 ทรงรู้ว่าฝรั่งเศสต้องการตราดเหลือเกิน พระองค์มีพระราชดำรัสว่า

“ตราดเป็นเมืองของสยาม เป็นที่พำนักอาศัยของประชาชนชาวสยาม จนถึงขณะนี้ข้าพเจ้าจำเป็นต้องยอมเสียดินแดนกัมพูชาหรือลาว ครั้งนี้เป็นครั้งแรกที่ข้าพเจ้าจะต้องเสียดินแดนของข้าพเจ้าเอง

ข้าพเจ้ายอมที่จะยกดินแดนกัมพูชาเพิ่มให้มากกว่าที่จะยอมละทิ้งประชาชนของข้าพเจ้า ถ้าข้าพเจ้าไม่ถูกผูกมัดเหมือนในขณะนี้ ตามที่ท่านได้บอกกล่าว ข้าพเจ้าจะไม่ยอมรับเงื่อนไขนี้”

เป็นอันว่า ฝ่ายสยามยืนยันว่าจะไม่ยอมยกเมืองตราดให้ และฝรั่งเศสต้องถอนทหารออกจากเมืองจันทบุรี

ท้ายที่สุด ราชสำนักสยามก็ยอมรับข้อเสนอนั้นอย่างเสียมิได้ในปี 1904 (พ.ศ. 2047) ทำให้เราเสียตราดให้ฝรั่งเศส แต่ยังรักษา เมืองพระตะบอง เมืองเสียมราฐ เอาไว้ได้ กระทั่ง 3 ปีต่อมา จึงเกิดสัญญาฉบับใหม่ สลับเอาตราดคืนสู่สยาม โดยแลกด้วยพระตะบองกับเสียมราฐ

เกิดอะไรขึ้นบ้างใน “ดีลแลกดินแดน” ครั้งนั้น ? รับชมแบบเต็ม ๆ ได้ใน “สับประวัติศาสตร์ ZAB HISTORY ‘พระตะบอง-เสียมราฐ’ สยามแลกดินแดนกับฝรั่งเศส ไทยได้หรือเสีย!?”

อ่านเพิ่มเติม :

• ความทุกข์ในพระราชหฤทัยรัชกาลที่ 5 เมื่อสยามต้องเสียดินแดน
• 13 กรกฎาคม 1893 วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 เรือรบฝรั่งเศสบุก “ปากน้ำ”
• ปฏิกรรมสงคราม “3 ล้านฟรังก์” ที่สยามจ่ายให้ฝรั่งเศสในวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 คือเงินกี่บาท?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 21 มิถุนายน 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : พระราชดำรัสรัชกาลที่ 5 ใน “ดีลแลกดินแดน” เมื่อฝรั่งเศสขอ “เมืองตราด” จากสยาม

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com