พันธมิตรสั่นคลอน รัสเซียเผชิญโจทย์ใหญ่เมื่ออิหร่านอ่อนแรง

ขณะที่อนาคตของอิหร่านแขวนอยู่บนเส้นด้ายท่ามกลางความไม่สงบภายในประเทศทวีความรุนแรงขึ้น พันธมิตรทรงอำนาจอย่างรัสเซียทำได้เพียงเฝ้าดูและรอคอย ขณะที่สหรัฐกำลังพิจารณาว่าจะดำเนินการกับสาธารณรัฐอิสลามแห่งนี้อย่างไร

เว็บไซต์ซีเอ็นบีซีรายงาน ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ของสหรัฐ ไม่ตัดความเป็นไปได้ใช้การโจมตีด้วยกำลังทหารต่อรัฐบาลผู้นำศาสนาที่ปกครองอิหร่านมาตั้งแต่ปี 1979 ในวันอังคาร (13 ม.ค.) เขาขู่ซ้ำ เตือนว่าสหรัฐจะใช้ “มาตรการแข็งกร้าวมาก” ถ้าอิหร่านประหารชีวิตผู้ประท้วง ก่อนหน้านั้นได้ประกาศไปว่า ประเทศใดทำธุรกิจกับอิหร่านต้องโดนภาษี 25%

หากเกิดอะไรขึ้นในอิหร่าน รัสเซียจะถูกจับตาอย่างมากเนื่องจากรัฐบาลเตหะรานเป็นพันธมิตรหลักของมอสโกในตะวันออกกลาง ไม่ว่าจะเป็นด้านยุทธศาสตร์ การทหาร เศรษฐกิจ และเป็นคู่ค้าสำคัญ

โอกาสที่พันธมิตรอีกรายในตะวันออกกลางจะล่มสลายลงนั้นเป็นเรื่องที่น่ากังวลสำหรับมอสโก โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังจากพันธมิตรอย่างเวเนซุเอลา ซีเรีย และคอเคซัสสั่นคลอนไปเมื่อเร็ว ๆ นี้ ส่งผลกระทบต่ออำนาจและอิทธิพลของมอสโกในต่างประเทศ

“มอสโกเชื่อว่าการสูญเสียอิหร่านจะเป็นภัยคุกคามต่อสถานะของตนในภูมิภาคมากกว่าการสูญเสียซีเรีย เวเนซุเอลา หรือแม้กระทั่งการสูญเสียอิทธิพลส่วนใหญ่ในอาร์เมเนียในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา” แม็กซ์ เฮสส์ ผู้ก่อตั้งบริษัทที่ปรึกษาความเสี่ยงทางการเมือง Enmetena Advisory กล่าวกับซีเอ็นบีซีเมื่อวันอังคาร

“ที่เป็นเช่นนั้นเพราะอิหร่านเป็นมหาอำนาจระดับภูมิภาค เปิดโอกาสให้รัสเซียสร้างพันธมิตรและขยายอิทธิพลของตนเอง” เฮสส์ขยายความ

ด้านมาริโอ บิการ์สกี นักวิเคราะห์อาวุโสประจำยุโรปและเอเชียกลางของบริษัทเวริสก์ เมเปิลครอฟต์ เห็นพ้องว่าการล่มสลายของระบอบการปกครองใดๆ ก็ตามจะเป็นเรื่องที่น่ากังวลสำหรับมอสโก และอาจก่อให้เกิดความไม่มั่นคงในวงกว้างในภูมิภาคคอเคซัสพรมแดนระหว่างรัสเซียและอิหร่าน

“อิหร่านเคยประท้วงมาแล้ว และรัสเซียมักเฝ้าดูโดยไม่ทำอะไร เพราะพวกเขาอาจหวังว่าระบอบอิหร่านจะสามารถยืนต้านแรงกดดันได้ แต่ (รอบนี้) แรงกดดันสั่งสมมากขึ้น ไม่ใช่แค่ในประเทศ มีจากต่างประเทศด้วย”

“หากระบอบการปกครองของอิหร่านล่มสลาย รัสเซียอาจต้องเร่งหาหนทางใหม่เพื่อให้แน่ใจว่าความไม่มั่นคงจะไม่ลุกลามมาถึงพรมแดนของตน และเพื่อรักษาอิทธิพลบางส่วนในภูมิภาคนี้”

"ถ้าเกิดสุญญกาศผู้นำขึ้นในอิหร่าน แล้วฝักฝ่ายต่างๆ ที่เป็นอริกันกระหายอำนาจ จนนำไปสู่ความไม่สงบรุนแรงขึ้น นั่นหมายถึง “ปัญหาความมั่นคงใหญ่ของรัสเซียและอีกหลายประเทศในภูมิภาค”บิการ์สกีกล่าว

• ความเป็นพันธมิตรซับซ้อน

ทั้งทำเนียบเครมลินและประธานาธิบดีวลาดิมีร์ ปูตินของรัสเซียยังไม่ได้แสดงความคิดเห็นใดๆ เกี่ยวกับสถานการณ์ในอิหร่าน แต่ก็ไม่ใช่เรื่องแปลกที่ผู้นำรัสเซียจะเงียบเมื่อพยายามประเมินผลลัพธ์ของเหตุการณ์นั้นๆ และผลกระทบต่อผลประโยชน์เชิงยุทธศาสตร์ของตน

สื่อทางการรัสเซียไม่ได้ให้ความสำคัญกับข่าวการประท้วงในอิหร่าน แต่ทางการรัสเซียกล่าวโทษว่า ความไม่สงบมาจาก “การแทรกแซงจากต่างชาติ” โดยไม่ได้แสดงหลักฐานใดๆ สนับสนุนการกล่าวอ้างนี้

กระทรวงการต่างประเทศรัสเซียออกแถลงการณ์เมื่อวันอังคารว่า ความไม่สงบอาจนำไปสู่ “ผลลัพธ์ที่ร้ายแรงต่อสถานการณ์ในตะวันออกกลางและความมั่นคงระหว่างประเทศ” ขณะเดียวกัน เซอร์เก ชอยกู เลขาธิการสภาความมั่นคงรัสเซีย ประณาม“ความพยายามของมหาอำนาจต่างชาติในการแทรกแซงกิจการภายในของอิหร่าน” ซึ่งเป็นคำพูดเดียวกับอิหร่านที่ว่าชาติตะวันตกแทรกแซงกิจการภายในของตน

อุดมการณ์ต่อต้านตะวันตกนี่เองที่ผูกพันรัสเซียกับอิหร่านไว้ด้วยกันท่ามกลางการคว่ำบาตรของนานาชาติ เท่ากับว่า อิหร่านเป็นพันธมิตรหนึ่งในไม่กี่ประเทศที่มอสโกพึ่งพาด้านอาวุธยุทโธปกรณ์ได้หลังการรุกรานยูเครนในปี 2022

ความสัมพันธ์ยิ่งแนบแน่นระหว่างสงคราม เมื่ออิหร่านจัดหาโดรนโจมตี “ชาเฮด” และยังถูกกล่าวหาว่าจัดหาขีปนาวุธ กระสุน และปืนใหญ่ให้รัสเซียเพื่อใช้ในสงครามด้วย ซึ่งเตหะรานยอมรับว่าจัดหาโดรนให้รัสเซียจริง แต่ทำตั้งแต่ก่อนเกิดสงคราม

ในทางกลับกันมีรายงานว่าอิหร่านได้รับเทคโนโลยีทางทหารและข้อมูลข่าวกรองจากรัสเซีย รวมถึงเงินทุนสำหรับโครงการอวกาศและขีปนาวุธ นอกจากนี้ยังเชื่อกันว่าเตหะรานต้องการเครื่องบินขับไล่ Su-35 และระบบขีปนาวุธป้องกันภัยทางอากาศ S-400 ของรัสเซียด้วย แต่ยังไม่ชัดเจนว่าอิหร่านได้รับสิ่งเหล่านี้หรือไม่

อย่างไรก็ตามสัญญาณที่ชัดเจนที่สุดอันหนึ่งว่าพันธมิตรนี้มีความซับซ้อนมากกว่าที่ปรากฏในตอนแรก คือเมื่อรัสเซียถอยห่างออกไปในช่วงที่ความตึงเครียดระหว่างอิหร่านและอิสราเอลเพิ่มสูงขึ้น และเมื่อสหรัฐและอิสราเอลร่วมกันโจมตีโรงงานนิวเคลียร์ของอิหร่านทางอากาศเมื่อฤดูร้อนปีที่แล้ว

นักวิเคราะห์ให้สัมภาษณ์กับซีเอ็นบีซีในเวลานั้นว่า รัสเซียน่าจะให้การสนับสนุนทางทหารแก่เตหะรานไม่ได้ เนื่องจากมีปฏิบัติการทางทหารในยูเครน แต่รัสเซียก็ไม่เต็มใจที่จะทำเช่นนั้นเช่นกัน เพราะความขัดแย้งโดยตรงกับสหรัฐและอิสราเอลเป็นอันตรายและสร้างความเสียหายอย่างมากต่อรัสเซีย

• จับตาอนาคตความสัมพันธ์ 'รัสเซีย-อิหร่าน'

ท่าทีที่ห่างเหินของรัสเซียเมื่อปีที่แล้วเป็นสัญญาณเตือนผู้นำอิหร่านว่าความเป็นพันธมิตรของพวกเขากับปูตินมีขีดจำกัดที่ชัดเจน ซึ่งนักวิเคราะห์กล่าวว่าขีดจำกัดเหล่านั้นยังคงปรากฏให้เห็นในปัจจุบัน

“รัสเซียไม่สามารถให้ความช่วยเหลือที่มีความหมายใดๆแก่ระบอบการปกครองของอิหร่านเพื่อกอบกู้สถานการณ์ได้เลย มันสายเกินไปแล้ว และผมไม่แน่ใจด้วยซ้ำว่าโอกาสที่จะให้ความช่วยเหลือแก่ระบอบอิหร่านนั้นเคยมีอยู่จริงนับตั้งแต่ประชาชนลุกฮือขึ้นต่อต้าน” บิลาล ซาบ นักวิจัยร่วมในโครงการตะวันออกกลางและแอฟริกาเหนือของแชทแฮมเฮาส์ แสดงทัศนะ

“ความคิดที่ว่ารัสเซียจะให้ความช่วยเหลืออิหร่านหรือทุ่มงบประมาณทางทหารจำนวนมากเพื่อพยุงระบอบการปกครองนั้นเป็นไปได้ยากมาก” เฮสส์ตั้งข้อสังเกตพร้อมเสริม

“รัสเซียให้ความสำคัญกับผลประโยชน์ของตนเองเป็นอันดับแรกและไม่เชื่อในเรื่องพันธมิตรอย่างแท้จริง อย่างน้อยก็ในยุคของวลาดิมีร์ ปูติน พันธมิตรเป็นเพียงเครื่องมือในการแสดงแสนยานุภาพเท่านั้น”

ด้านบิการ์สกีกล่าวว่า นั่นเป็นสิ่งที่เครมลินวางแผนจะทำหากเกิดการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองในอิหร่าน

“รัสเซียจะพยายามกลับมามีปฏิสัมพันธ์กับผู้ที่จะสืบทอดอำนาจต่อไปในอิหร่านและจะพยายามทำให้แน่ใจว่าผลประโยชน์ของตนจะได้รับการแบ่งปันกับรัฐบาลใหม่ที่จะจัดตั้งขึ้น” อย่างไรก็ตามอีกทางเลือกหนึ่งคือรัสเซียจะ “ถูกผลักดันออกจากตะวันออกกลางอย่างสิ้นเชิง” ซึ่งฉากทัศน์นั้นเป็นสิ่งที่รัสเซียไม่พึงประสงค์อย่างยิ่ง

“แม้ในขณะนี้รัสเซียยังไม่มีศักยภาพในการแสดงแสนยานุภาพทางทหารหรือมีความสัมพันธ์ทางการค้าที่แข็งแกร่งมากนัก แต่ก็ยังต้องการได้รับการยอมรับในฐานะหุ้นส่วนในภูมิภาคดังกล่าว และไม่ต้องการมอบอิทธิพลทั้งหมดให้กับสหรัฐโดยสมัครใจ”บิการ์สกีกล่าวโดยสรุป