ขนมหวาน เทศกาลสงกรานต์ ภาพสะท้อนสังคมข้าวเหนียว-อาหารในฐานะพิธีกรรม
ขนมหวาน เทศกาลสงกรานต์ ภาพสะท้อนสังคมข้าวเหนียว-อาหารในฐานะพิธีกรรม
เทศกาลต่าง ๆ ในประเทศไทย มักมีความสัมพันธ์กับช่วงเวลาของการทำเกษตรกรรม และจะเกี่ยวข้องกับ “วัฒนธรรมการกินข้าว” เพราะข้าวเป็นอาหารหลักของคนในสมัยที่ยังเป็นสังคมเกษตร
โดยในโลกโบราณตั้งแต่แถบจีนตอนใต้มาถึงไทยนั้นเป็นวัฒนธรรมการกิน “ข้าวเหนียว” ส่งผลให้เทศกาลต่าง ๆ รวมไปถึงสงกรานต์หรือปีใหม่ไทย จึงมี “ข้าว” เป็นแกนกลางของอาหารที่จะใช้ในพิธีกรรมหรือเป็นสัญลักษณ์บางอย่างที่เกี่ยวข้องกับความเชื่อในท้องถิ่น
แต่เดิมในเทศกาลสงกรานต์มักทำขนมและของหวาน ขณะเดียวกันขนมหวานนี้ไม่ได้ถูกจัดให้อยู่ในอาหารการกินในชีวิตประจำวันทั่วไปอย่างสมัยนี้ แต่กลับถูกจัดให้เป็นอาหารพิเศษที่จะทำกินตามวาระสำคัญหรือโอกาสพิเศษอย่างการมาถึงของเทศกาลหรือประเพณี ทั้งนี้ขนมหวานแต่ละอย่างมีความหมายมงคลเฉพาะตัวที่จะสัมพันธ์สอดคล้องอยู่กับประเพณีหรือพีธีกรรมต่าง ๆ
โดยในประเพณีสงกรานต์ขนมหวานที่นิยมทำกันแตกต่างกันออกไปในแต่ละวัฒนธรรม ซึ่งในภาคกลางขนมหวานที่ได้มักรับการกล่าวถึงนั้น ได้แก่ ข้าวเหนียวแก้ว ข้าวเหนียวแดง และกะละแม ทั้งนี้ในสมัยก่อนการกวนกะละแมไม่ได้ทำกินได้ง่าย ๆ ทุกปี ชาวบ้านจึงนิยมทำข้าวเหนียวแก้ว หรือข้าวเหนียวแดงสลับกันไป เพราะทำได้ง่ายกว่า
โดยนิยมนำสาเหตุที่ต้องทำกันในวันสงกรานต์นั้น เพราะต้องอาศัยการร่วมแรงร่วมใจของคนในครอบครัวหรือชุมชน ดังนั้น ในวันรวมญาติอย่างวันสงกรานต์จึงเป็นช่วงเวลาที่เหมาะสม และกิจกรรมการกวนข้าวเหนียวดังกล่าวยังช่วยสานสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในครอบครัว ร่วมมือกันทำอาหาร เพื่อเตรียมนำไปถวายพระใส่บาตรในงานบุญของเทศกาล หรือทำบุญอุทิศให้บรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว
ยิ่งไปกว่านั้น ด้วยความหมายมงคลของชื่อขนมทำให้หลาย ๆ บ้านก็มักห่อมาแจกจ่ายกันเองในหมู่บ้านเป็นของขวัญวันขึ้นปีใหม่อีกด้วย
ขนมหวาน เทศกาลสงกรานต์ ที่ทำขึ้นในวาระโอกาสพิเศษนั้น แสดงให้เห็นว่า สังคมในอดีตไม่ได้มองเป็นเพียงแค่อาหารเท่านั้น แต่ยังมองเป็นเรื่องของจิตวิญญาณหรือพิธีกรรม และเป็นสัญลักษณ์ของการเชื่อมสัมพันธ์กันในครอบครัว นำไปทำบุญใส่บาตร หรือมอบให้แก่กันเพื่อความเป็นสิริมงคล
อ่านเพิ่มเติม :
- ประเพณีแห่ไม้ก้ำศรี ประเพณีคนเมืองเนื่องในวันสงกรานต์ปี๋ใหม่
- “ข้าวสงกรานต์” อาหารชาวมอญ (ข้าวแช่) จากตำนานสงกรานต์ที่ ร.3 โปรดให้จารึกที่วัดโพธิ์
- บรรยากาศสงกรานต์อีสาน ยุค ร.5 เล่นน้ำกันเละเทะ สาดตั้งแต่โคลนเลน ยันน้ำครำ!?
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
ชาติชาย มุกสง. (2568). รสข้ามชาติ. กรุงเทพฯ: มติชน.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 12 เมษายน 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ขนมหวาน เทศกาลสงกรานต์ ภาพสะท้อนสังคมข้าวเหนียว-อาหารในฐานะพิธีกรรม
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com