จุดคอขวดโลก “ช่องแคบมะละกา” ในเงาวิกฤติฮอร์มุซ

โลกยุคปัจจุบันพึ่งพาการขนส่งทางเรืออย่างมหาศาล โดยประมาณ 80% ของปริมาณการค้าโลกและ 70% ของมูลค่าการเคลื่อนย้ายผ่านเส้นทางเดินเรือหลัก ความเปราะบางของระบบเศรษฐกิจโลกอยู่ที่การกระจุกตัวของการขนส่งผ่าน "จุดยุทธศาสตร์" หรือช่องแคบทางทะเลที่มีความกว้างจำกัด ซึ่งหากเกิดการหยุดชะงักเพียงจุดเดียวจะส่งผลกระทบต่อเนื่องเป็นลูกโซ่ไปทั่วโลก

ช่องแคบมะละกาซึ่งมีความยาว 900 กิโลเมตร ตั้งอยู่ระหว่างอินโดนีเซีย มาเลเซีย สิงคโปร์ และไทย เป็นเส้นทางเดินเรือที่พลุกพล่านที่สุดในโลกสำหรับการค้าสากล ความสำคัญของช่องแคบแห่งนี้เพิ่มสูงขึ้นเป็นทวีคูณ เมื่อเกิดวิกฤติการณ์ในช่องแคบฮอร์มุซ เนื่องจากเป็นช่องทางหลักที่เชื่อมโยงแหล่งพลังงานในตะวันออกกลางเข้ากับเขตเศรษฐกิจในเอเชียตะวันออก ซึ่งมีความต้องการใช้พลังงานในระดับสูง

ผลกระทบจากการปิดช่องแคบฮอร์มุซมีความรุนแรงเนื่องจากไม่มีเส้นทางเดินเรือสำรองที่สามารถรองรับปริมาณการขนส่งมหาศาลได้ ต่างจากช่องแคบมะละกาที่เรือยังสามารถอ้อมไปทางช่องแคบซุนดาหรือช่องแคบลอมบอกได้ แม้จะมีต้นทุนที่สูงกว่ามาก

วิกฤตินี้ทำให้เรือบรรทุกน้ำมันจำนวนมากติดค้างอยู่ในอ่าวเปอร์เซีย โดยในช่วงกลางเดือน เม.ย. ปีนี้ มีเรือเพียง 13 ลำเท่านั้นที่สามารถเดินทางออกจากช่องแคบได้สำเร็จ ภายใต้เงื่อนไขที่เข้มงวดของอิหร่าน

เมื่อช่องแคบฮอร์มุซถูกปิด ความสนใจทั้งหมดจึงพุ่งเป้ามาที่ช่องแคบมะละกา ในฐานะทางรอดเดียวที่เหลืออยู่สำหรับเศรษฐกิจเอเชียตะวันออก ช่องแคบมะละกาทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างมหาสมุทรอินเดียกับมหาสมุทรแปซิฟิก ในปี 2568 มีเรือเดินทางผ่านช่องแคบนี้มากกว่า 102,500 ลำ เพิ่มขึ้นจาก 94,300 ลำ เมื่อปี 2567

จุดเปราะบางทางโครงสร้างและภูมิศาสตร์ความเปราะบางของช่องแคบมะละกาไม่ได้อยู่ที่ความเสี่ยงทางการเมืองเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ข้อจำกัดทางกายภาพ: คอขวดทางธรรมชาติด้วย อาทิ ที่ช่องแคบฟิลลิปส์ (Phillips Channel) ในช่องแคบสิงคโปร์ ทางน้ำมีความกว้างเพียง 2.7 กิโลเมตร สร้างจุดบีบที่เสี่ยงต่อการเฉี่ยวชนและการติดขัด

ขณะที่ระดับน้ำในบางจุดของช่องแคบมะละกามีความลึกเพียง 25-27 เมตร จำกัดการผ่านของเรือบรรทุกน้ำมันขนาดใหญ่พิเศษซึ่งกินน้ำลึกมาก และปริมาณเรือที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง สร้างความเสี่ยงต่ออุบัติเหตุทางทะเลและภัยพิบัติทางสิ่งแวดล้อม เช่น น้ำมันรั่วไหล

ความเปราะบางเหล่านี้ทำให้ช่องแคบมะละกากลายเป็น "จุดแตกหักเดียวของความเปราะบางระดับโลก" เนื่องจากหากเกิดอุบัติเหตุ หรือการปิดเส้นทางในช่องแคบมะละกา ซ้ำซ้อนกับวิกฤติช่องแคบฮอร์มุซ เศรษฐกิจโลกจะเข้าสู่ภาวะถดถอยทันที

ทั้งนี้ จีนจะเป็นประเทศที่ได้รับผลกระทบสูงสุด หากเกิดความไม่มั่นคงในช่องแคบมะละกา เนื่องจากจีนต้องนำเข้าน้ำมันดิบผ่านเส้นทางนี้ถึง 3 ใน 4 ของปริมาณการนำเข้าทางทะเลทั้งหมด การปิดช่องแคบมะละกาจะส่งผลให้เกิดการขาดแคลนพลังงานในภาคอุตสาหกรรมของจีนอย่างรุนแรง และอาจนำไปสู่การเกิดวิกฤติเศรษฐกิจ หากมีการปิดเส้นทางยืดเยื้อเกิน 2 เดือน

ขณะเดียวกัน การแข่งขันระหว่างมหาอำนาจยังซ้ำเติมความตึงเครียดในพื้นที่ ความขัดแย้งในทะเลจีนใต้หรือช่องแคบไต้หวันอาจส่งผลกระทบโดยอ้อม ต่อความมั่นคงในการเดินเรือในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งอินเดียเข้าใจและเตรียมการมาตลอด จึงมีการใช้ยุทธศาสตร์ "ปฏิเสธการใช้ทะเล" (Sea Denial) หรือการสกัดกั้นทางทะเลในพื้นที่หมู่เกาะอันดามันและนิโคบาร์ เพื่อเป็นไพ่ตายในการต่อรองทางยุทธศาสตร์กับจีน

เมื่อไม่นานมานี้ เกิดข้อโต้แย้งระดับภูมิภาคขึ้นมา เมื่อนายปูร์บายา ยูดี ซาเดวา รมว.คลังอินโดนีเซีย เสนอให้มีการจัดเก็บค่าธรรมเนียมจากเรือสินค้าที่แล่นผ่านช่องแคบมะละกา โดยระบุว่า ได้รับแรงบันดาลใจมาจากแผนการของอิหร่าน ซึ่งต้องการเก็บค่าธรรมเนียมเรือที่ผ่านช่องแคบฮอร์มุซ

ขณะที่นายโมฮาหมัด ฮาซัน รมว.การต่างประเทศมาเลเซีย กล่าวว่า การดำเนินการใดก็ตามที่เกี่ยวข้องกับช่องแคบแห่งนี้ จำเป็นต้องได้รับความร่วมมือจากทั้ง 4 ประเทศที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ อินโดนีเซีย มาเลเซีย สิงคโปร์ และไทย เนื่องจากเรื่องนี้ “ไม่สามารถกระทำการได้ฝ่ายเดียว”

ด้านนายวิเวียน บาลากริชนัน รมว.การต่างประเทศสิงคโปร์ กล่าวว่า ช่องแคบมะละกาและช่องแคบสิงคโปร์ต้องเปิดเสรีสำหรับการเดินเรือของทุกชาติ สิงคโปร์จะไม่สนับสนุนความพยายามใดก็ตาม ที่จะจำกัดการเดินเรือ หรือการเก็บค่าผ่านทาง พร้อมทั้งย้ำว่า สิทธิในการผ่านทาง เป็นหลักการพื้นฐานตามกฎหมายระหว่างประเทศ

การถกเถียงนี้แม้เกิดขึ้นและจบลงภายในเวลาอันรวดเร็ว อย่างไรก็ตาม เป็นการสะท้อนให้เห็นว่า แม้วิกฤติช่องแคบฮอร์มุซสร้างแรงกดดันให้แต่ละประเทศต้องพยายามฉวยโอกาสสร้างรายได้ หรือชิงความได้เปรียบ แต่กฎระเบียบระหว่างประเทศและเสถียรภาพในภูมิภาคยังคงเป็นเครื่องมือสำคัญในการป้องกันไม่ให้ช่องแคบมะละกากลายเป็นจุดเกิดความขัดแย้งใหม่

ทั้งนี้ เรื่องช่องแคบมะละกายังมีประเด็นของภัยคุกคามด้านความมั่นคงทางทะเล คือ โจรสลัดและการก่อการร้าย เพราะความแออัดของเรือในช่องแคบมะละกา และการเพิ่มขึ้นของมูลค่าสินค้า สร้างโอกาสให้กับอาชญากรรมทางทะเล แม้จำนวนเหตุการณ์จะลดลงจากการลาดตระเวนร่วม แต่ยังมีเหตุการณ์โจรสลัดและการปล้นเรือถึง 107 ครั้ง ตามสถิติเมื่อปี 2567

พื้นที่เสี่ยงภัยมักกระจุกตัวอยู่ในบริเวณทางน้ำแคบ ๆ เช่น ช่องแคบฟิลลิปส์ ซึ่งเรือต้องลดความเร็วลง ทำให้ง่ายต่อการขึ้นเรือ สะท้อนว่าความมั่นคงในช่องแคบมะละกาจึงไม่ได้ขึ้นอยู่กับกำลังทหารเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพึ่งพาระบบตรวจการณ์ที่ทันสมัย และการแบ่งปันข้อมูลแบบเรียลไทม์ระหว่างหน่วยงานรักษาความมั่นคงทางทะเลของประเทศชายฝั่ง

วิกฤติการณ์ช่องแคบฮอร์มุซสร้างบรรทัดฐานใหม่ให้กับความมั่นคงทางทะเลโลก ช่องแคบมะละกาไม่ได้เป็นเพียงทางผ่านอีกต่อไป แต่เป็น "ป้อมปราการทางเศรษฐกิจและความมั่นคง" ที่ทุกฝ่ายต้องร่วมกันรักษา ให้ช่องแคบมะละกามีเสถียรภาพต่อไป ในฐานะจุดยุทธศาสตร์ขนาดใหญ่ที่สุดในโลก.

ทีมข่าวต่างประเทศ

เครดิตภาพ : GETTY IMAGES