"พระสยามเทวาธิราช" สร้างโดยราชสำนัก แต่มีครั้งหนึ่งที่สร้างโดยประชาชน
“พระสยามเทวาธิราช” คนไทยรู้จักในฐานะ เทพยดาคู่บ้านคู่เมือง องค์หนึ่งของไทย เป็นผลมาจากงานฉลองกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี เมื่อ พ.ศ. 2525
ครั้งนั้น พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระสยามเทวาธิราชมาประกอบพระราชพิธีบวงสรวง และพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ประชาชนเข้าถวายสักการะพระสยามเทวาธิราช หลังพระราชพิธีเสร็จแล้วอีกระยะหนึ่ง นั่นเป็นครั้งแรกที่ประชาชนมีโอกาสเข้าถวายสักการะพระสยามเทวาธิราชโดยตรง
เรื่องของ เทพยดาคู่บ้านคู่เมือง ของไทยยังมีอีกหลายมิติที่น่าสนใจ ซึ่ง วิศรุต บวงสรวง ได้ค้นคว้าและเรียบเรียงไว้ในบทความ “พระสยามเทวาธิราชทรงปราบกบฏบวรเดช : การช่วงชิงเทพสัญลักษณ์ใน ‘เหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2476’” ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับเมษายน 2563
พระสยามเทวาธิราชสร้างขึ้นตามพระราชดำริ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อประเทศชาติสามารถรอดพ้นจากสถานการณ์ที่ต้องสูญเสียอิสรภาพหลายครั้งมาได้ ด้วยมีเทวดารักษาคุ้มครอง จึงควรทำรูปเทวดาองค์นั้นขึ้นสักการบูชา
รูปแบบของเทวดาที่จัดสร้างขึ้นก็คือ เป็นเทวดาทรงเครื่องอย่างพระมหากษัตริย์ พระหัตถ์ขวาถือพระแสงขรรค์ พระหัตถ์ซ้ายยกขึ้นจีบเหนือพระอุระ ประดิษฐานอยู่ในพระวิมานไม้จันทน์ กำหนดให้มีการทำพิธีบวงสรวงทุกปี ในวันปีใหม่ไทย ขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 ของทุกปี
นั่นคือข้อมูลทั่วไปที่หลายคนอาจพอรู้อยู่แล้ว แต่วิศรุตได้ค้นคว้าลึกลงไปกว่านั้น โดยกล่าวว่า มีการสร้างพระสยามเทวาธิราชอีกหลายครั้ง ด้วยเหตุผลที่แตกต่างกัน ดังนี้
สมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สร้างเทวรูปขึ้นอีกองค์หนึ่ง สำหรับประดิษฐานอยู่ที่ห้องบรรทมของพระองค์ในพระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต เทวรูปดังกล่าวมีรูปเหมือนพระสยามเทวาธิราช เว้นเพียง “พระพักตร์ของเทวรูป” ที่โปรดเกล้าฯ ให้แปลงเป็นพระพักตร์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
นอกจากนี้ ในโอกาสสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 100 ปี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้าง “เหรียญดุษฎีมาลา” สำหรับพระราชทานแก่บรรดาผู้มีความชอบ ก็มีการอัญเชิญรูปพระสยามเทวาธิราชมาไว้ในเหรียญด้วย
วิศรุตอธิบายลักษณะของ เหรียญดุษฎีมาลา ว่า เป็นแบบกลมรีไข่ ด้านหน้าตรงกลางเหรียญประดิษฐานพระบรมรูปพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผินพระพักตร์ทางซ้ายของเหรียญ มีอักษรตามขอบเบื้องบนว่า “จุฬาลังกรณว์หัส์สปรมราชาธิราชิโน” ขอบเบื้องล่างเป็นช่อชัยพฤกษ์ไขว้กัน
ด้านหลังเหรียญเป็นรูปพระสยามเทวาธิราชทรงพระขรรค์ ยืนพิงโล่ตราแผ่นดิน พระหัตถ์ขวาทรงพวงมาลัย ทรงทำท่าจะสวมตรงชื่อผู้ที่ได้รับพระราชทาน โดยในโล่ล้อมรอบด้วยชัยพฤกษ์นั้นเว้นพื้นที่ไว้สำหรับจารึกนามผู้ได้รับพระราชทาน เหรียญดุษฎีมาลา
ใต้แท่นทรงยืนของพระสยามเทวาธิราช มีข้อความ “1244” บอกปีจุลศักราชที่สร้าง และมีอักษรตามขอบว่า “สยามิน์ทปรมราชตุฏธิป์ปเวทนํอิทํ” ที่ริมขอบเหรียญจารึกอักษรว่า“สัพ์เพสํ สํฆภูตานํ สามัค์คีวุฏ์ฒิสาธิกา” ด้านบนเหรียญมีพระขรรค์ชัยศรีกับธารพระกรเทวรูปไขว้กัน มีห่วงยึดกับเหรียญและติดกับแผ่นโลหะจารึกว่า “ทรงยินดี” ผู้ได้รับพระราชทานเหรียญนี้ ไม่มีประกาศนียบัตร เพราะจารึกชื่อผู้ได้รับลงไปในเหรียญแล้ว”
นอกจากนี้ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างเหรียญราชอิสริยาภรณ์ขึ้น เพื่อเป็นบำเหน็จความดีความชอบแก่ผู้ไปราชการสงครามปราบฮ่อเมื่อ พ.ศ. 2427 (จ.ศ. 1246) หรือที่เรียกกันทั่วไปภายหลังว่า “เหรียญปราบฮ่อ” ก็มีการอัญเชิญรูปพระสยามเทวาธิราชมาไว้ในเหรียญเช่นกัน
วิศรุตอธิบายลักษณะของเหรียญปราบฮ่อไว้ว่า เป็นเหรียญเงินรูปกลม ด้านหน้าเป็นพระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หันพระพักตร์ไปทางซ้าย มีพวงมาลัยรองรับ เบื้องบนเป็นแถวอักษรตามแนวขอบเหรียญเป็นข้อความ “จุฬาลงกรณ์ บรมราชาธิราช”
ด้านหลังเป็นรูปพระสยามเทวาธิราชทรงคอช้างถือพระแสงของ้าว มีควาญนั่งอยู่ท้ายช้างคนหนึ่ง รองรับด้วยกลุ่มแพรแถบ เบื้องบนของรูปนั้นมีอักษรตามแนวขอบเหรียญเป็นข้อความมีจุลศักราชที่ทำสงครามกับฮ่อครั้งต่างๆ
แม้การสร้างพระสยามเทวาธิราชที่กล่าวมานั้นเป็นของราชสำนักทั้งสิ้น แต่มีอยู่อย่างน้อยครั้งหนึ่งที่เป็นการสร้างโดย “ประชาชน” โดยเกิดขึ้นภายหลังรัฐบาลปราบปรามกบฏบวรเดช พ.ศ. 2476 ได้สร้างเหรียญที่ระลึกเพื่อตอบแทนความดีแก่ผู้ช่วยเหลือรัฐบาลปราบกบฏ เรียกว่า “เหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญ”
วิศรุตระบุว่า เหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญมีลักษณะเป็นเหรียญทองแดงรมดำ รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ด้านหน้าเหรียญเป็นภาพพานรัฐธรรมนูญ ล้อมรอบด้วยพวงมาลาชัยพฤกษ์ และมีรัศมีเปล่งรอบ
ด้านหลังของเหรียญเป็นภาพพระสยามเทวาธิราชทรงพระขรรค์ในท่าประหารปรปักษ์ มีอักษรด้านล่างว่า “ปราบกบฏ พ.ศ. 2476” ตัวเหรียญมีห่วงห้อยด้านหน้าจารึกว่า “พิทักษ์รัฐธรรมนูญ” ด้านหลังจารึกว่า “สละชีพเพื่อชาติ”
พระสยามเทวาธิราช จึงปรากฏหลายครั้ง ทั้งที่สร้างโดยราชสำนักและที่สร้างโดยประชาชน
อ่านเพิ่มเติม :
- ถกปมตั้ง “พระสยามเทวาธิราช” บนยอด “รัฐสภา” เป็นสัญลักษณ์ปชต. หรือศาสนสถาน กันแน่?
- ‘เหรียญปราบฮ่อ’ มูลค่านับล้านบาทที่ร.5 พระราชทานแก่ผู้มีความชอบ คราวสงครามปราบฮ่อ
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 8 เมษายน 2563
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “พระสยามเทวาธิราช” สร้างโดยราชสำนัก แต่มีครั้งหนึ่งที่สร้างโดยประชาชน
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com