SOCIETY: ‘รถกระบะรอดตาย’ สู่ปรากฏการณ์ไล่ล่าเลขเด็ด ส่องเบื้องหลังจิตวิทยาการแทงหวยของคนไทย ผ่าน ‘Overconfidence Bias’

จากเหตุการณ์ถนนทรุดตัวใกล้โรงพยาบาลวชิรพยาบาล ภาพรถกระบะที่รอดมาได้อย่างหวุดหวิดได้กลายเป็นที่สนใจ และเช่นเคย เลขทะเบียนรถก็กลายเป็นเลขเด็ดที่หลายคนถามหาในทันที

ปรากฏการณ์นี้สะท้อนพฤติกรรมที่คุ้นเคยของคนไทย เมื่อมีเหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้น ตัวเลขที่เกี่ยวข้องมักถูกนำไปตีเป็นเลขเด็ดเพื่อเสี่ยงโชค กลายเป็นความรู้สึกที่ว่า “ต้องซื้อไว้สักหน่อย” แม้สุดท้ายจะไม่ถูกรางวัล ก็ปลอบใจตัวเองว่า “งวดหน้าเอาใหม่”

คำถามคือ ทำไมเราถึงยังคงซื้อหวยต่อไปเรื่อยๆ แม้จะแทบไม่เคยถูกรางวัลเลย? สิ่งนี้สามารถอธิบายได้ด้วย ‘เศรษฐศาสตร์เชิงพฤติกรรม’

โดยพื้นฐานแล้วเศรษฐศาสตร์เชิงพฤติกรรม (Behavioral Economics) เป็นการศึกษาที่เกี่ยวข้องกับการตัดสินใจของมนุษย์ โดยใช้หลักจิตวิทยาและเศรษฐศาสตร์ มาไขความซับซ้อนของมนุษย์อย่างเราๆ ทำให้พอเข้าใจได้มากยิ่งขึ้น

มีทฤษฎีหนึ่งที่เรียกว่า‘อคติจากความมั่นใจเกินไป’ (Overconfidence Bias) คือ แนวโน้มที่คนเราจะประเมินความสามารถ ความรู้ หรือความแม่นยำในการคาดเดาของตนเองสูงเกินไป

ยกตัวอย่างเช่น สมมติว่าคุณเคยซื้อหวยถูก แม้จะแค่เพียงไม่กี่ครั้งจากทั้งหมดที่เคยซื้อ แต่ก็เข้าใจไปเองว่าตัวเองอาจมีเคล็ดลับหรือกลยุทธ์ส่วนตัวในการตีเลขจากความฝันหรือเหตุการณ์พิเศษ ทำให้มั่นใจว่าจะถูกรางวัลอีกครั้ง ทั้งที่ความจริงแล้วการออกรางวัลเป็นการสุ่มล้วนๆ

หรือในกรณีที่ไม่เคยถูกหวยเลย แต่ก็เชื่อมั่นว่าเลขที่เลือกมาถูกต้องแล้ว ที่ยังไม่ถูกคงเป็นเพียงเรื่องของดวงหรือจังหวะเวลาเท่านั้นเอง

เราคงเคยเจอคนที่ซื้อเลขเดียวกันมาเป็นเวลาหลายปี เพราะเชื่อว่าเลขนั้น ‘ถึงเวลา’ ที่จะถูกรางวัลในเร็วๆ นี้แล้ว ถึงแม้จะเป็นการสุ่ม และคุณไม่ยอมเปลี่ยน แม้ยังมีเลขอื่นที่น่าสนใจในงวดนั้นๆ ก็ตาม

พูดง่ายๆ ก็คืออคติจากความมั่นใจเกินไป (Overconfidence Bias) นี้ มันถูกเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมความเชื่อของไทยที่มาคู่กับการการซื้อหวยได้อย่างลงตัว ทั้งความเชื่อในเรื่องโชคและเลขมงคล และกลายเป็นแรงผลักดันให้หลายคนตั้งหน้าตั้งตารอวันพลิกชะตาชีวิตในทุกๆ วันที่ 1 และ 16 ของเดือนครั้งแล้วครั้งเล่ามาร่วมหลายปี

อย่างไรก็ตาม เศรษฐศาสตร์เชิงพฤติกรรมไม่ได้อธิบายแค่เรื่องการซื้อหวยเท่านั้น ถ้าสังเกตพฤติกรรมตัวเองในหลายมิติ เช่น การสอบ การแข่งขันกีฬา ลงทุน เล่นหุ้น หรือแม้กระทั่งการเล่นเกม ก็สามารถอธิบายได้ด้วยหลักการนี้เช่นเดียวกัน

แม้ว่าอคติจากความมั่นใจเกินไปจะทำให้เราคาดเดาผิดพลาด แต่ความมั่นใจก็ทำให้เราไม่พลาดโอกาสในชีวิต สิ่งสำคัญไปกว่านั้นคือการรู้เท่าทันพฤติกรรมของตัวเอง และตัดสินใจอย่างมีเหตุผล

แต่ก็ใช่ว่ามนุษย์จะเป็นสิ่งมีชีวิตที่หลงตัวเองอยู่เสมอ เพราะมีแนวคิดอีกหลายรูปแบบที่ประเมินว่ามนุษย์มักมองตัวเองอ่อนหรือเก่งไม่พอตามความเป็นจริงด้วย และพฤติกรรมการซื้อหวยของคนไทยก็ไม่ได้มาจากปัจจัยนี้เพียงอย่างเดียวพฤติกรรมของคนในสังคมสามารถเกิดขึ้นได้จากหลายปัจจัย ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของวัฒนธรรมรากเหง้า ความเป็นมา ความเป็นอยู่ ความมั่นใจจากการสนับสนุนของรัฐบาล และอื่นๆ อีกมาก และเศรษฐศาสตร์เชิงพฤติกรรมก็เป็นเพียงอีกหนึ่งปัจจัยเท่านั้นเอง

ถึงโอกาสในการถูกรางวัลที่ 1 สักครั้งในชีวิต จะเป็น 1 ใน 1,000,000 หรือคิดเป็น 0.0001 เปอร์เซ็นต์ เราอาจหวังเพียงแค่รางวัลรองลงมาที่มีโอกาสเกิดขึ้นมากกว่าก็ได้ ดังนั้น หากคุณยังอยากตามเลขที่รักอยู่ ก็ซื้อได้ แต่ควรซื้อย่างพอดีและมีสติ ไม่ใช่เพราะมั่นใจเกินจริง เพียงเท่านี้ หวยก็อาจเป็นความหวังเล็กๆ ที่สร้างสีสันในชีวิต มากกว่าจะเป็นภาระที่ทำให้เราผิดหวังซ้ำไปซ้ำมา