“ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย” สมัยรัชกาลที่ 5 มีกี่ลำดับชั้น เหมือนหรือต่างจากยุคนี้?
“ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย” สมัยรัชกาลที่ 5 มีกี่ลำดับชั้น เหมือนหรือต่างจากยุคนี้?
กระทรวงมหาดไทย เป็นกระทรวงใหญ่ของไทยนับแต่ก่อตั้งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) จนถึงทุกวันนี้ เพราะทำหน้าที่บำบัดทุกข์ บำรุงสุข รักษาความสงบเรียบร้อย ดูแลความมั่นคงภายในประเทศ
ปัจจุบัน ตำแหน่งหลักๆ ในกระทรวงมหาดไทยที่เราพอจะคุ้นหูกันดีก็เช่น รัฐมนตรีว่าการ หรือเรียกสั้นๆ ว่า “มท.1”, รัฐมนตรีช่วยว่าการ, ปลัดกระทรวง, รองปลัดกระทรวง เป็นต้น
แต่ถ้าย้อนไปสมัยรัชกาลที่ 5 ข้าราชการกระทรวงมหาดไทยจะแบ่งออกเป็น 3 ชั้น ได้แก่ ข้าราชการชั้นขุนนาง, ข้าราชการชั้นขุนหมื่น และข้าราชการชั้นพันทนาย ซึ่งแต่ละชั้นก็จะมีตำแหน่งแตกต่างกันไป ดังนี้
ข้าราชการชั้นขุนนาง ได้แก่ พระบรมวงศานุวงศ์ หรือข้าราชการซึ่งมีนามสัญญาบัตร โปรดเกล้าฯ ให้มีตำแหน่งเป็น (ก) เสนาบดี (ข) อธิบดี (ค) เจ้ากรม (ง) ปลัดกรม และ (จ) ผู้ช่วย
เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยพระองค์แรกก็คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาชุ่มนั่นเอง
ข้าราชการชั้นขุนหมื่น ได้แก่ ข้าราชการซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เสนาบดีตั้งด้วยประทวนเป็นนายเวรขุนหมื่น มีตำแหน่งในกระทรวงเป็น (ก) นายเวร (ข) เสมียนเอก และ (ค) เสมียนโท
ข้าราชการชั้นพันทนาย คือ ข้าราชการซึ่งมีสังกัดในกระทรวงมหาดไทย รับราชการมีตำแหน่งในกระทรวงเป็น (ก) เสมียนตรี (ข) เสมียนจัตวา และ (ค) เสมียนสามัญ
อย่างไรก็ตาม เนื่องจากการเรียกชื่อตำแหน่งข้าราชการในกระทรวงมีมากมายหลายอย่าง ตามหน้าที่และความรับผิดชอบของข้าราชการนั้นๆ จึงกำหนดเทียบชั้นไว้ ดังนี้
ราชปลัดทูลฉลอง เทียบเท่า อธิบดี
ปลัดบัญชีและเลขานุการเสนาบดี เทียบเท่า เจ้ากรม
ราชปลัดพระธรรมนูญ, ราชปลัดสำรวจ, ปลัดทูลฉลองฝ่ายเหนือ และเสมียนตรา เทียบเท่า ปลัดกรม
สารวัตร เทียบเท่า ผู้ช่วย
นักการภารโรงใหญ่ เทียบเท่า รองเวร
นักการภารโรงรอง เทียบเท่า รองเสมียน
ในบรรดาข้าราชการกระทรวงมหาดไทย ผู้เป็นหลักในการบริหารราชการ ได้แก่ เสนาบดี, รองเสนาบดี, ปลัดทูลฉลอง, อธิบดี และเจ้ากรมต่างๆ
แต่ละตำแหน่งมีอำนาจหน้าที่และความรับผิดชอบ ดังนี้
เสนาบดี เป็นผู้รับกระแสพระบรมราชโองการ และปฏิบัติราชการตามกระแสพระบรมราโชบาย เช่น ริเริ่มและวางแบบแผนงาน รับผิดชอบราชการของกระทรวงเป็นส่วนรวมตามอำนาจหน้าที่ของกระทรวงที่ได้รับมอบหมายมา
รองเสนาบดี มีหน้าที่รับคำสั่งของเสนาบดีไปจัดและตรวจการงานให้ตลอดไปตามคำสั่ง ต้องออกตรวจตราการงานตามหัวเมือง รวบรวมความรู้ทั้งปวงในท้องที่ เพื่อนำมาประกอบการออกข้อบังคับและแบบแผนในการปกครองให้ดีขึ้นต่อไป
นอกจากนี้ รองเสนาบดีต้องเป็นผู้แทนเสนาบดี ในกรณีที่เสนาบดีไม่อยู่หรือเจ็บป่วย
ปลัดทูลฉลอง มีหน้าที่ตรวจและจัดระเบียบการงานในศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทยตามคำสั่งของเสนาบดี เป็นผู้รับคำสั่งเสนาบดีเพื่อมีหนังสือไปมากับปลัดทูลฉลองของกระทรวงอื่นๆ นอกจากนี้ ยังมีหน้าที่เป็นผู้นำข้าราชการมหาดไทยเข้าเฝ้าฯ และกราบถวายบังคมลาพระเจ้าแผ่นดิน
อธิบดีและเจ้ากรม เป็นผู้รับผิดชอบ ปฏิบัติจัดทำราชการตามคำสั่งของเสนาบดีภายในส่วนราชการที่ตนเป็นผู้บังคับบัญชา
เมื่อบ้านเมืองพัฒนา ประชาชนเข้าถึงการศึกษามากกว่าแต่ก่อน ประกอบกับงานราชการเปิดโอกาสให้คนทุกระดับแสดงความสามารถ จึงมีการยกเลิกลำดับชั้นข้าราชการกระทรวงมหาดไทยดังกล่าวไปในที่สุด
อ่านเพิ่มเติม :
- รัชกาลที่ 5 ทรงสั่งย้ายฟ้าผ่า “กรมดำรง” มาเป็นเจ้ากระทรวงมหาดไทย เหตุการณ์เป็นอย่างไร?
- “หมาบ้า” กัดพระธิดากรมพระยาดำรงราชานุภาพ “สิ้นชีพตักษัย” ปฐมบทเกิด “สถานเสาวภา”
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
จักรกฤษณ์ นรนิติผดุงการ. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพกับกระทรวงมหาดไทย. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: มติชน, 2545.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 4 ธันวาคม 2568
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย” สมัยรัชกาลที่ 5 มีกี่ลำดับชั้น เหมือนหรือต่างจากยุคนี้?
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com