“พระคเณศ” เทพเจ้าแห่งความสำเร็จ ทำไมทรง “หนู” เป็นพาหนะ?
ทำไมพระพิฆเนศทรงหนูเป็นพาหนะ?
“พระคเณศ” หรือพระพิฆเนศ เทพฮินดูเศียรช้างที่คนไทยรู้จักในฐานะเทพแห่งศิลปวิทยาการ ส่วนคนอินเดียถือเป็นทั้งเทพผู้บันดาลอุปสรรคและขจัดอุปสรรค หรือเทพแห่งความสำเร็จ ทั้งนับถือเป็น“เทพแห่งการเริ่มต้น”(god of beginning) ของทุกกิจกรรมในชีวิต ได้รับการสักการบูชาเป็นเบื้องต้น หรือเป็นองค์แรกเสมอในพิธีกรรมต่าง ๆ
ในบรรดาเทพฮินดูทั้งหลาย พระคเณศเป็นเทพที่เก่าแก่มาก เนื่องจากเป็นเทพพื้นเมือง จึงเก่าแก่กว่าเทพของชาวอารยันทั้งหมด (ชาวอารยันผู้รจนาคัมภีร์พระเวทไม่รู้จักช้าง เพราะมาจากที่ที่ไม่มีช้าง) โดยทั่วไปเราจะเห็นพระคเณศเป็นบุรุษพระวรกายใหญ่ท้วม เศียรเป็นช้าง กายสีแดงชาด บ้างทรงมุสิกะ (หนู) เป็นพาหนะ หรือมีหนูรายล้อมเป็นบริวาร
พระคเณศเกี่ยวข้องกับ “หนู” ได้อย่างไร?
มีตำนานอธิบายไว้หลายเวอร์ชัน หนึ่งในนั้นเล่าถึงอสูรชื่อ“คชมุข” ที่ได้รับพรจากพระอิศวรให้มีฤทธิ์เดชมาก ไม่มีอาวุธใด ๆ สังหารได้ จึงคิดกำเริบเที่ยววางอำนาจขมเห่งผู้อาศัยในป่าหิมพานต์ ทั้งเทวดา ฤๅษี อมนุษย์ และสรรพสัตว์ ล้วนพากันเกรงกลัวยอมอยู่ใต้อำนาจทั้งหมด
ในทุก 7 วัน คชมุขอสูรจะออกจากวิมานเขาจักรวาลมาประชุม และตรวจตราป่าหิมพานต์ ใครไม่เชื่อฟังหรือล่วงล้ำเข้ามาก็จะจับฆ่าหรือกินเป็นอาหาร
วันหนึ่ง พระคเณศเสด็จลงมาบำเพ็ญพรตบริเวณชายป่าหิมพานต์ บรรดาช้างสิบตระกูลแห่งป่าหิมพานต์ทราบข่าวก็พากันมาสักการบูชา เป็นเวลาเดียวกับที่คชมุขอสูรออกมาประชุมสรรพสัตว์พอดี เมื่อรู้ข่าวว่า เหล่าช้างนอบน้อมต่อพระคเณศจึงบันดาลโทสะ ไปท้าทายขอต่อสู้กับพระคเณศ
พอเกิดการต่อรบกัน พระคเณศเพลี่ยงพล้ำถูกคชมุขหักงาขวาติดมือไป แต่พระองค์ชิงแย่งคืนกลับมาได้ แล้วเหวี่ยงเจ้าอสูรให้ล้มลงแล้วเหยียบอกไว้ พร้อมสาปให้เป็นหนู เพื่อลงโทษที่คิดกำเริบอยากเป็นใหญ่ และใช้งาขวาที่หักแทงสังหารคชมุขถึงแก่ชีวิต
อีกตำนานเล่าว่ามีอสูรช้างน้ำชื่อ “ภังคี” นำบริวารคอยรังควาญมวลมนุษย์และเทวดา เดือดร้อนถึงพระคเณศต้องมาปราบปราม พระองค์เสด็จมาด้วยร่างกายอันใหญ่โต แล้วตวาดเสียงอันดังใส่อสูรช้างให้หยุดก่อกรรมทำเข็ญ ไม่เช่นนั้นจะถูกพระองค์สังหาร ภังคีได้ฟังก็ตกใจกลัวรีบขอขมาแล้วถวายตัวเป็นข้ารับใช้พระคเณศในร่างหนู และเป็นพาหนะของพระองค์มาตั้งแต่นั้น
บ้างก็ว่า พาหนะพระคเณศคือ พญาหนูที่อาศัยอยู่เชิงเขาไกรลาส และเป็นเพื่อเล่นของพระองค์มาตั้งแต่ทรงพระเยาว์ จึงเป็นข้ารับใช้ที่สนิทสนมมาแต่เดิม
ผศ. คมกฤช อุ่ยเต็กเค่งชี้ว่า พระคเณศเป็นหนึ่งในเทพเจ้าที่มีความหลากหลายมาก เพราะเดิมเป็นผีพื้นเมืองของชาวบ้าน สุดท้ายกลายเป็นพระเป็นเจ้าสูงสุดแห่งสากลจักรวาล พระองค์ยังเป็นที่รักจากการสำแดงความ “ก้ำกึ่ง” อันเป็นพรมแดนสนธยาของชีวิตและจิตใจเรา ดังว่า
“พระองค์เป็นเด็กก็ไม่ใช่ ผู้ใหญ่ก็ไม่เชิง จะคนก็ไม่ สัตว์ก็ไม่ จะชายหรือหญิงก็ดูไม่ออก (พระองค์มีปางสตรีชื่อ ‘ไวนายกี’ หรือ ‘คเณศวรี’ ด้วย) พระองค์ทรงมหิธานุภาพหรือทรงขี้เล่น ทรงเรียบง่ายหรือทรงยิ่งใหญ่… มีเพียงเทพองค์นี้องค์เดียวเท่านั้นที่ผู้คนกล้าล้อและเล่นสนุกกับพระองค์”
พระคเณศซึ่งมีเศียรเป็นช้าง และมีพาหนะเป็นหนู นอกจากจะสะท้อนตัวตนของพระองค์ที่อยู่เหนือความเข้าใจ เหนือความปกติธรรมดา ยังสะท้อนลักษณะตรงข้ามหรือก้ำกึ่งจากการที่มีพระวรกายใหญ่โต แต่กลับทรงหนูตัวนิดเดียว ตลอดจนความเป็นเทพเจ้ากับปีศาจ
อาจารย์คมกฤชวิเคราะห์ด้วยว่า เทศกาล“คเณศจตุรถี”หรืองานฉลองพระคเณศของอินเดีย ยังมีลักษณะของการบูชาก่อนการเพาะปลูก เป็นทั้งการ “ขอฝน” และขจัดอุปสรรคทางการเกษตรต่าง ๆ โดยเฉพาะหนู ศัตรูพืชและตัวป่วนยุ้งฉาง พระคเณศจึงประทับนั่งบนหนู หรือมีหนูเป็นบริวาร คือควบคุมไม่ให้พวกหนูสร้างปัญหาต่อการทำเกษตรได้
การที่พระคเณศมี “เศียรเป็นช้าง พาหนะเป็นหนู” ก็ดูไปกันได้กับที่ทรงเป็นทั้งเทพเจ้าแห่งอุปสรรค พร้อม ๆ กับเป็นผู้ขจัดปัดเป่าปัญญาทั้งมวล
อ่านเพิ่มเติม :
- “พระคเณศ” ไม่ใช่ “เทพศิลปะ” รัชกาลที่ 6 ทรงทำให้เป็นเทพศิลปะ
- “คเณศชยันตี” วันประสูติพระคเณศ เทพแห่งความสำเร็จ ขจัดอุปสรรคขวากหนาม
- หรือว่า ‘พระคเณศ’ เป็นครูช้างพราหมณ์สยาม? นัยของเรื่องนี้สะท้อนอะไรบ้าง?
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง, มติชนสุดสัปดาห์. บางแง่มุม เกี่ยวกับ “พระพิฆเนศวร์”.วันที่ 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2559.
กลุ่มเผยแพร่และประชาสัมพันธ์ กรมศิลปากร. องค์ความรู้ : มุสิกะเทพพาหนะพระคเณศ. สืบค้นวันที่ 9 กุมภาพันธ์ 2569. (ออนไลน์)
พิพิธภัณฑ์พระพิฆเนศ. หนู ของพระคเณศ.วันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2558. จาก https://ganeshmuseum.blogspot.com/2015/02/blog-post.html
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 9 กุมภาพันธ์ 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “พระคเณศ” เทพเจ้าแห่งความสำเร็จ ทำไมทรง “หนู” เป็นพาหนะ?
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com