“เจ้าคุณบวรโภชน์” พระพี่เลี้ยงใจหาญ ผู้ท้าทายให้รัชกาลที่ 1 ลงพระราชอาชญา
ข้าราชสำนักฝ่ายในประเภทหนึ่งที่พระมหากษัตริย์ทรงใกล้ชิดสนิทสนมและให้ความเคารพยกย่องเป็นพิเศษ ก็คือผู้ที่ทำหน้าที่เป็นพระอภิบาล หรือ “พระพี่เลี้ยงนางนม” ซึ่งหนึ่งในท่านที่น่าทำความรู้จักก็คือ เจ้าคุณบวรโภชน์พระพี่เลี้ยงในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1
ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัยเล่าเรื่องราวของเจ้าคุณบวรโภชน์ ไว้ในบทความ “3 พระพี่เลี้ยงนางนม ใน 3 พระมหากษัตริย์”นิตยสารศิลปวัฒนธรรมฉบับเมษายน พ.ศ. 2539 โดยเฉพาะ “วีรกรรม” ตอนท่านขายเครื่องยศที่ได้รับพระราชทาน เพื่อนำเงินมาบูรณะวัด แต่รัชกาลที่ 1 ไม่ถือโทษแต่อย่างใด
พระพี่เลี้ยงท่านนี้มีนามเดิมว่า “ฉิม” เป็นธิดาเจ้าพระยายมราช (ฉ่ำ) สันนิษฐานว่า บ้านของเจ้าพระยาน่าจะอยู่ใกล้ ๆ บ้านพระยาราชนิกูล (ทองคำ) พระอัยกาในรัชกาลที่ 1 คุณฉิมเลยมีโอกาสเป็นพระพี่เลี้ยงของเด็กชาย “ทองด้วง” หรือรัชกาลที่ 1 มาตั้งแต่ทรงพระเยาว์
ส่วนที่คุณฉิมเป็นที่โปรดปรานพิเศษนั้น มาจากเรื่องการอาบน้ำทาขมิ้น เพราะท่านเป็นคนที่ทาขมิ้นได้เหลืองงดงาม ทำให้ผิวพระวรกายมีน้ำมีนวลเปล่งปลั่งดังสีลูกจันทน์สุก เลยทรงตั้งสมญานามให้คุณฉิมว่า สีจันทร์ และทรงเรียก “พี่สีจันทร์”มาโดยตลอด
เมื่อรัชกาลที่ 1 เสด็จปราบดาภิเษกขึ้นเป็นปฐมบรมมหากษัตริย์แห่งราชจักรีวงศ์แล้ว ความผูกพันรักใคร่นับถือในตัวคุณฉิมไม่ได้เลือนหายไป นอกจากจะทรงอุปถัมภ์ในเรื่องทรัพย์สินและความเป็นอยู่แล้ว ยังทรงหาโอกาสจะพระราชทานเกียรติยศแก่พระพี่เลี้ยงท่านนี้ ด้วยการพระราชทานบรรดาศักดิ์ให้เทียบเท่าข้าราชการฝ่ายหน้าเลยทีเดียว แต่ขัดข้องที่ไม่เป็นไปตามโบราณราชประเพณี
รัชกาลที่ 1 จึงโปรดพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ 10 ชั่ง พร้อมเครื่องราชอิสริยยศ และให้กรมวังออกหมายคำสั่งให้ออกนามท่านว่า “เจ้าคุณบวรโภชน์”
แต่ด้วยอุปนิสัยของคุณฉิมเป็นคนรักอิสระ ไม่ใคร่จะชอบพึ่งพาอาศัยหรือขอความช่วยเหลือใคร ท่านจึงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตไปพักอาศัยอยู่กับพระยาพิชัยรณฤทธิ์ (หม่อมบุญเมือง) หลานชาย ซึ่งตั้งบ้านเรือนอยู่ริมคลองโอ่งอ่าง ใกล้ประตูสามยอดเก่า
ส่วนเหตุการณ์ที่แสดงให้ทุกคนประจุกษ์ชัดถึงพระเมตตาที่ทรงมีต่อพระพี่เลี้ยงท่านนี้คือ เหตุการณ์ครั้งคุณฉิมประสงค์จะบูรณะวัดที่บิดาของท่านสร้างไว้ที่กรุงศรีอยุธยา แต่ไม่ต้องการพึ่งพาอาศัยเงินจากผู้ใด ท่านจึงนำเครื่องยศที่ได้รับพระราชทานไปขายเป็นเงินมาปฏิสังขรณ์วัดจนหมด
การกระทำดังกล่าวถือเป็นความผิดร้ายแรง เลยมีผู้นำความขึ้นกราบบังคมทูลให้ทรงทราบ แต่รัชกาลที่ 1 ไม่ได้มีพระราชดำรัสสั่งใด ๆ พอความทราบถึงคุณฉิม ท่านก็เข้าเฝ้ากราบบังคมทูลชี้แจงอย่างห้าวหาญ และยังท้าทายให้ลงพระราชอาชญา อันเป็นวาจาไม่เหมาะสมนักที่ข้าราชสำนักจะมีต่อพระเจ้าแผ่นดิน
เล่ากันว่า แทนที่จะทรงพระพิโรธ กลับทรงพระสรวลแล้วมีพระราชดำรัสตอบเหมือนที่เคยพูดกับ “พี่สีจันทร์” มาแต่เดิมมาว่า
“ใครเขาไปทวงไปถาม เอาทองเอาหยองที่ไหนมาคืนเล่า เมื่อขายทองเงินเสียหมดแล้วก็แล้วกันไปเท่านั้นเอง และเมื่อขายเนื้อทองเนื้อเงินไปทำวัดไม่พอหรืออย่างไร ฉันจะให้เงินทองอีกแก่พี่สีจันทร์…”
แล้วก็ทรงพระราชทานทรัพย์ให้อีก 50 ชั่งไปทำบุญตามแต่จะจัดแจง
แสดงให้เห็นถึงน้ำพระราชหฤทัยที่รัชกาลที่ 1 มีต่อพระพี่เลี้ยงใจหาญของพระองค์ เมื่อคุณฉิมถึงแก่อสัญกรรม ก็โปรดฯ พระราชทานโกศ และให้จัดงานศพเทียบเท่าเสนาบดีชั้นผู้ใหญ่ ตอนพระราชทานเพลิงศพ ยังโปรดฯ ให้ทำเมรุผ้าขาวที่วัดสระเกศ และทรงพระภูษาลายยกพื้นขาวเสด็จพระราชดำเนินในงานทั้ง 3 วัน
อ่านเพิ่มเติม :
- “พระนมปริก” พระนมเอกผู้ถวายพระนมและการอภิบาล รัชกาลที่ 5
- ความผูกพันของเจ้าจอมมารดาวาดในรัชกาลที่ 5 ผู้ขับร้องเพลงกล่อมพระบรรทม
- รู้จัก “เจ้าแม่วัดดุสิต” มารดาของโกษาปาน ที่สมเด็จพระนารายณ์ทรงเรียกว่า “แม่”
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 1 เมษายน 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “เจ้าคุณบวรโภชน์” พระพี่เลี้ยงใจหาญ ผู้ท้าทายให้รัชกาลที่ 1 ลงพระราชอาชญา
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com