“สสส.” เปิดโมเดล “หน่วยจัดการสร้างสุข” กระจายทุนถึงคนตัวเล็ก ลดเหลื่อมล้ำสุขภาวะอย่างยั่งยืน

สสส.-ภาคี เปิดบทเรียน “หน่วยจัดการสร้างเสริมสุขภาพ” นวัตกรรมเชิงระบบ หนุนชุมชนเข้าถึงทุน-ความรู้ ลดงานซ้ำซ้อน กระจายโอกาสถึงคนตัวเล็ก พร้อมถอด 16 พื้นที่ต้นแบบ สร้างชุมชนเข้มแข็ง ลดเหลื่อมล้ำสุขภาวะอย่างยั่งยืน

วันที่ 14 ก.ย. 2569 ที่อาคารศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับภาคีเครือข่าย จัดกิจกรรมเปิดตัวหนังสือ “บทเรียนการขับเคลื่อนสุขภาวะผ่านกลไกหน่วยจัดการ จากนวัตกรรมเชิงระบบ สู่ 16 ก้าวเริ่มต้นของชุมชนสร้างสุข” นำเสนอองค์ความรู้จากการพัฒนากลไก “หน่วยจัดการ (Node)” เพื่อหนุนเสริมให้ชุมชนสามารถลุกขึ้นมาจัดการปัญหาสุขภาวะด้วยตนเองอย่างเป็นระบบ ลดความซ้ำซ้อน และเพิ่มโอกาสเข้าถึงแหล่งทุน พร้อมเป็นโมเดลขยายผลการสร้างเสริมสุขภาวะทั่วประเทศ

ดร.สัมพันธ์ ศิลปนาฏ ประธานคณะกรรมการบริหารแผนคณะที่ 6 สสส. กล่าวว่า หนังสือ “นวัตกรรมเชิงระบบ หน่วยจัดการงานสร้างเสริมสุขภาพระดับชุมชน” หนังสือ “16 ก้าวเริ่มต้น : ชุมชนสร้างสุข” และหนังสือ “เส้นทางสู่ชุมชนน่าอยู่ กับ Commu Together” เป็นจิ๊กซอว์สำคัญที่สะท้อนวิสัยทัศน์การทำงานของ สสส. ในการสร้างระบบและกลไกหน่วยจัดการชุมชนให้เข้มแข็ง เพื่อกระจายโอกาสและลดความเหลื่อมล้ำทางสุขภาพ

องค์ความรู้ดังกล่าวยังเชื่อมโยงการขับเคลื่อนงานสุขภาวะจากภาพใหญ่ลงสู่การปฏิบัติจริงในพื้นที่ ผ่านประสบการณ์ของผู้นำชุมชนที่นำนวัตกรรมของ สสส. ไปปรับใช้ จนเกิดการเปลี่ยนแปลงด้านสุขภาวะที่จับต้องได้ ช่วยให้ชุมชนพึ่งพาตนเองและเปลี่ยนปัญหาให้เป็นพลังในการพัฒนา

นางเข็มเพชร เลนะพันธ์ ผู้ช่วยผู้จัดการกองทุน สสส. กล่าวว่า ในปี 2570 ไทยอาจต้องเผชิญความท้าทายด้านสุขภาวะที่ซับซ้อน ทั้งจากภูมิรัฐศาสตร์โลก เศรษฐกิจชะลอตัว หนี้ครัวเรือน วิกฤตสุขภาพจิต สงครามข้อมูลในยุค AI และภัยคุกคามสุขภาพเยาวชน ซึ่งหากไม่มีระบบป้องกันที่มีประสิทธิภาพ อาจส่งผลกระทบรุนแรงต่อกลุ่มเปราะบาง ทั้งแรงงาน ผู้สูงอายุ เด็ก เยาวชน และประชาชนในพื้นที่ห่างไกล

ที่ผ่านมา สสส. ส่งเสริมให้คนในชุมชนเข้าถึงแหล่งทุนและร่วมขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาวะในพื้นที่ ภายใต้ยุทธศาสตร์ 4 มิติ คือ ขยายโอกาสการทำงานสร้างเสริมสุขภาพ ลดความเหลื่อมล้ำทางสุขภาพ สร้างชุมชนเข้มแข็ง และสนับสนุนความต่อเนื่องยั่งยืน โดยมุ่งส่งต่อโมเดลจากระดับพื้นที่สู่การกำหนดนโยบายระดับจังหวัดและขยายผลอย่างเป็นรูปธรรม

นางเข็มเพชร กล่าวว่า สสส. ได้ถอดบทเรียนความสำเร็จจัดทำเป็นหนังสือ 3 เล่ม สรุปแนวคิด รูปแบบ และวิธีพัฒนากลไก “หน่วยจัดการ (Nodes)” ซึ่งเป็นนวัตกรรมเชิงระบบ ครอบคลุมการแก้ปัญหาสุขภาพตามเป้าหมายยุทธศาสตร์ 7+1 ของ สสส. เพื่อให้ชุมชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานด้านนโยบาย นำไปประยุกต์ใช้ลดความเหลื่อมล้ำและสร้างความเข้มแข็งให้ชุมชน

กลไกหน่วยจัดการจะทำหน้าที่เป็น “ข้อต่อ” สนับสนุนและเสริมพลังให้ชุมชนขับเคลื่อนงานด้วยตนเอง โดยไม่ซ้ำซ้อนกับหน่วยงานอื่น แต่ช่วยปลดล็อกข้อจำกัดทั้งด้านกลไกการทำงาน นวัตกรรม และองค์ความรู้ด้านสุขภาพ พร้อมนำเสนอ 16 กรณีศึกษาจากพื้นที่ต้นแบบทั่วประเทศ

ผู้ช่วยผู้จัดการกองทุน สสส. ระบุด้วยว่า สสส. สร้างโอกาสให้ภาคีกลุ่มต่างๆ เข้าถึงแหล่งทุนปีละประมาณ 2,000 โครงการ กระจายทุกภูมิภาค โดยบทเรียนตลอด 15 ปีที่ผ่านมา พบว่า การเปิดโอกาสดังกล่าวทำให้เด็ก เยาวชน ผู้สูงอายุ และกลุ่มอาชีพทั้งภาครัฐและประชาสังคม เข้ามาเป็นเจ้าของงานร่วมกัน แม้หลายโครงการจะเป็นทุนขนาดย่อม แต่นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมและสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะได้

ด้าน นพ.ศุภกิจ ศิริลักษณ์ ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข กล่าวว่า การแก้ปัญหาสุขภาพหากมุ่งเฉพาะประเด็นเพียงอย่างเดียว อาจเกิดข้อจำกัดทั้งการต่อยอด การขยายผล และความยั่งยืน จึงจำเป็นต้องพัฒนางานเชิงระบบควบคู่กัน โดยกลไกหน่วยจัดการของ สสส. ถือเป็นนวัตกรรมบริหารจัดการระบบทุนที่ช่วยหนุนเสริมคนกลุ่มเล็ก และสร้างการมีส่วนร่วมเป็นเจ้าของงานอย่างแท้จริง

ขณะที่ นายชัยสิทธิ์ ระภาพันธ์ แกนนำชุมชนตักสิลา 1 จ.มหาสารคาม ซึ่งเป็นพื้นที่หน่วยจัดการต้นแบบ กล่าวว่า ชุมชนได้รับการสนับสนุนทั้งนวัตกรรมและองค์ความรู้จาก สสส. ก่อนนำมาพัฒนาโครงการผลิตและบริโภคผักปลอดสารเคมีในครัวเรือน จนเกิดนวัตกรรม “แปลงผักรวมของชุมชน” เป็นทั้งพื้นที่เชื่อมความสัมพันธ์และสร้างรายได้เสริม

ผลการดำเนินงานพบว่า 47.5% ของครัวเรือนที่เข้าร่วมโครงการสามารถปลูกผักได้มากกว่า 5 ชนิด และช่วยลดค่าใช้จ่ายซื้อผักจากเดิมเฉลี่ย 111 บาทต่อสัปดาห์ เหลือ 68 บาทต่อสัปดาห์ พร้อมสร้างรายได้ อาชีพ และความมั่นคงทางอาหารให้แก่คนในชุมชนอย่างยั่งยืน

website : mgronline.com
facebook : MGRonlineLive
twitter : @MGROnlineLive
instagram : mgronline
line : MGROnline
youtube : MGR Online VDO