ประกาศอิสรภาพไรเดอร์ทั่วโลก ร่วมใจกันตั้ง 'สหกรณ์แพลตฟอร์ม' (Platform cooperative) ของตัวเอง

เมื่อเดือนกุมภาพันธ์อินเดียได้เปิดตัวแพลตฟอร์มเรียกรถแท็กซี่แบบสหกรณ์แห่งแรกของประเทศอย่างเป็นทางการ ชื่อว่า Bharat Taxi โดยเป็นแพลตฟอร์มที่จดทะเบียนภายใต้พระราชบัญญัติสหกรณ์หลายรัฐ ปี 2545 แพลตฟอร์มนี้ดำเนินงานในรูปแบบไม่คิดค่าคอมมิชชั่นและไม่คิดราคาเพิ่มในช่วงเวลาเร่งด่วน โดยมีการกระจายผลกำไรโดยตรงให้กับคนขับ ซึ่งเป็นทางเลือกใหม่ที่เกิดขึ้นในประเทศเพื่อทดแทนแพลตฟอร์มตัวกลางที่มาจากการลงทุนของต่างชาติ

ในการกล่าวสุนทรพจน์ต่อที่ประชุม อมิต ชาห์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยและสหกรณ์แห่งสหภาพอินเดีย กล่าวว่า รัฐบาลไม่ได้เข้ามาแทรกแซงในภาคบริการรถแท็กซี่ แต่เป็นสหกรณ์ที่เข้ามาดำเนินการ เขากล่าวเสริมว่า บริการรถแท็กซี่แบบสหกรณ์นี้จะช่วยสนับสนุนคนขับ เพิ่มรายได้ และนำความเจริญรุ่งเรืองมาสู่พวกเขา รัฐมนตรีกล่าวเพิ่มเติมว่า Bharat Taxi จะไม่คิดค่าคอมมิชชั่นใดๆ จากค่าโดยสารที่คนขับได้รับ

วิเวก ปาณฑยะ ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของ Bharat Taxi กล่าวว่า Bharat Taxi เป็นสหกรณ์การขนส่งแห่งแรกของโลก ในการให้สัมภาษณ์พิเศษกับสำนักข่าว Akashvani News นายปันเดียกล่าวว่า Bharat Taxi จะดำเนินงานในรูปแบบไม่มีค่าคอมมิชชั่น ทำให้คนขับได้รับค่าโดยสารเต็มจำนวน ในขณะที่ลูกค้าจะได้รับประโยชน์จากราคาที่เหมาะสมและโปร่งใสมากขึ้น

หาริโอม คนขับรถแท็กซี่จากเดลี กล่าวกับสำนักข่าว Akashvani News ว่า ในช่วงที่เขาทำงานกับบริษัทเอกชนแห่งหนึ่ง เขาถูกเรียกเพียงแค่ว่า "คนขับ" แต่ Bharat Taxi กลับให้เกียรติและเคารพพวกเขาในฐานะ "สารถี" ซึ่งหมายถึงการมีศักดิ์ศรีที่มากขึ้น

มุเกศ ประชาปตี คนขับรถแท็กซี่จากรัฐคุชราต กล่าวว่า Bharat Taxi ช่วยเสริมศักยภาพให้คนขับโดยทำให้พวกเขากลายเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในแพลตฟอร์ม เขาตั้งข้อสังเกตว่า ต่างจากบริษัทเอกชนหลายแห่ง Bharat Taxi ดำเนินงานด้วยความโปร่งใสอย่างสมบูรณ์และไม่มีค่าใช้จ่ายแอบแฝง

นาวาบุดดิน คนขับรถแท็กซี่จากเดลี กล่าวต้อนรับโครงการ Bharat Taxi โดยเรียกมันว่าเป็นแพลตฟอร์มที่เป็นประโยชน์อย่างมากสำหรับคนขับ เขากล่าวว่า ในขณะที่บริษัทอื่นๆ เรียกเก็บค่าคอมมิชชั่นตั้งแต่ 20 ถึง 25% แต่ Bharat Taxi รับประกันว่าคนขับจะได้รับค่าโดยสารเต็มจำนวนโดยตรง เขากล่าวเสริมว่า แพลตฟอร์มนี้ยังมีประกันสุขภาพและประกันอุบัติเหตุ พร้อมสิทธิประโยชน์เพิ่มเติมอีกหลายอย่างสำหรับคนขับ

กระทรวงสหกรณ์ของอินเดียกล่าวว่า Bharat Taxi ให้ความสำคัญกับความมั่นคงทางสังคมของคนขับผ่านประกันสุขภาพ ประกันอุบัติเหตุ เงินออมเพื่อการเกษียณ และระบบสนับสนุนคนขับโดยเฉพาะ แพลตฟอร์มนี้ให้ความช่วยเหลือฉุกเฉินอย่างรวดเร็ว ข้อมูลการเดินทางที่ได้รับการตรวจสอบ และอนุญาตให้คนขับมีอิสระในการทำงานบนแพลตฟอร์มอื่นๆ โดยไม่มีข้อผูกขาดใดๆ นอกจากนี้ยังกล่าวเสริมว่า เพื่อส่งเสริมการเสริมสร้างศักยภาพของสตรี มีการริเริ่มโครงการต่างๆ เช่น Bike Didi ซึ่งมีคนขับหญิงมากกว่า 150 คนเข้าร่วม Bharat Taxi แล้ว

นี่คือรูปธรรมของ'สหกรณ์แพลตฟอร์ม'
'สหกรณ์แพลตฟอร์ม' (Platform cooperative) หรือ แพลตฟอร์มโคออป (Platform co-op) คือธุรกิจที่บริหารจัดการโดยกลุ่มสหกรณ์และปกครองแบบประชาธิปไตย ซึ่งสร้างตลาดสองด้านผ่านแพลตฟอร์มคอมพิวเตอร์ เว็บไซต์ แอปพลิเคชันมือถือ หรือโปรโตคอล เพื่ออำนวยความสะดวกในการขายสินค้าและบริการ แพลตฟอร์มสหกรณ์เป็นทางเลือกหนึ่งสำหรับแพลตฟอร์มที่ได้รับเงินทุนจากบริษัทร่วมลงทุน เนื่องจากเป็นเจ้าของและบริหารจัดการโดยผู้ที่พึ่งพาแพลตฟอร์มนั้นมากที่สุด ได้แก่ คนงาน ผู้ใช้ และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง

สหกรณ์แพลตฟอร์มเป็นรูปแบบธุรกิจที่แตกต่างจากแพลตฟอร์มทุนนิยม (Platform capitalism) แต่แพลตฟอร์มสหกรณ์ให้ความสำคัญกับความยุติธรรมและการแบ่งปันมากกว่าแรงจูงใจในการแสวงหาผลกำไร ในทางกลับกัน แพลตฟอร์มทุนนิยม เช่น Google, Facebook, Apple, Microsoft, Uber, Airbnb, Amazon เป็นธุรกิจแบบดั้งเดิมที่มุ่งเน้นที่ผลกำไรและผลตอบแทนแก่นักลงทุน อาจเรียกได้ว่าเป็นแพลตฟอร์มทุนนิยม ในขณะที่แพลตฟอร์มสหกรณ์ให้ความสำคัญกับความร่วมมือและความยุติธรรมควบคู่ไปกับแรงจูงใจในการแสวงหาผลกำไร

วิธีการดำเนินการของสหกรณ์แพลตฟอร์มก็เหมือนกับสหกรณ์ (Cooperative) ทั่วๆ ไป นั่นคือ อยู่ภายใต้การควบคุมแบบประชาธิปไตยของสมาชิกซึ่งแต่ละคนถือหุ้นในการดำเนินการ โดยสมาชิกแต่ละคนมีสิทธิ์ออกเสียงหนึ่งเสียงในการเลือกตั้งคณะกรรมการบริหาร สหกรณ์แตกต่างจากบริษัททั่วไปตรงที่โดยทั่วไปแล้วจะสร้างขึ้นจากล่างขึ้นบน ไม่ใช่จากบนลงล่าง สหหรณ์นั้นมีหลายรูปแบบการดำเนินธุรกิจ สหกรณ์แพลตฟอร์มเน้นที่การบริหารแพลตฟอร์มสำหรับธุรกิจบริการ เช่น อีคอมเมิร์ซ ไปจนถึงแพลตฟอร์มเรียกรถหรือสั่ง/ส่งอาหาร ซี่งบริการเหล่านี้ส่วนใหญ่ยังอยู่ในมือของแพลตฟอร์มทุนนิยม

ประเทศไหนบ้างที่มี'สหกรณ์แพลตฟอร์ม'?
ในปี 2015 คณะกรรมการเศรษฐกิจสังคมและการบริโภคของสภาเมืองบาร์เซโลนา ประเทศสเปนได้เริ่มโครงการเกี่ยวกับแพลตฟอร์มสหกรณ์ โครงการนี้รวมถึงการจัดหาเงินทุนสนับสนุนการเป็นผู้ประกอบการและ "La Communificadora" ซึ่งเป็นหลักสูตรฝึกอบรมและสนับสนุนการเป็นผู้ประกอบการ เป็นต้น

ที่สหรัฐฯ ก็มีความเคลื่อนไหวนี้ โดยในปี 2016 แบรด แลนเดอร์ สมาชิกสภานครนิวยอร์กจากเขต 39 ของบรู๊คลิน ผู้ร่วมก่อตั้งและประธานร่วมของกลุ่มก้าวหน้าในสภา ได้เผยแพร่รายงาน ชื่อ "การยกระดับมาตรฐานแรงงานในระบบเศรษฐกิจแบบงานชั่วคราว: เครื่องมือสำหรับนครนิวยอร์กและที่อื่นๆ" โดยได้นำเสนอแพลตฟอร์มสหกรณ์เป็นแบบจำลองเพื่อช่วยเหลือแรงงานในเศรษฐกิจดิจิทัล เพื่อเป็นหนึ่งในเครื่องมือเชิงนโยบายสำหรับเมืองต่างๆ ที่ต้องการปกป้องแรงงานชั่วคราวจากการถูกขโมยค่าจ้างและการเลือกปฏิบัติ ให้เข้าถึงสิทธิประโยชน์"

ที่สหราชอาณาจักร ในปี 2016 เจเรมี คอร์บิน ผู้นำพรรคแรงงานและฝ่ายค้านในสหราชอาณาจักร ได้ออกแถลงการณ์เกี่ยวกับประชาธิปไตยดิจิทัล โดยเรียกร้องให้มีการส่งเสริม "การเป็นเจ้าของร่วมกันของแพลตฟอร์มดิจิทัลเพื่อกระจายแรงงานและขายบริการ" ในบรรดานโยบายอื่นๆ เขาเสนอว่าธนาคารเพื่อการลงทุนแห่งชาติ รวมถึงธนาคารระดับภูมิภาค ควร "ให้เงินทุนแก่ธุรกิจเพื่อสังคมที่มีเว็บไซต์และแอปพลิเคชันที่ออกแบบมาเพื่อลดต้นทุนในการเชื่อมต่อผู้ผลิตกับผู้บริโภคในภาคการขนส่ง ที่พัก วัฒนธรรม การจัดเลี้ยง และภาคส่วนสำคัญอื่นๆ ของเศรษฐกิจอังกฤษ"

นอกจากนี้ ในด้านความร่วมมือข้ามชาติ ยังมีการจัดตั้ง Platform Cooperativism Consortium เป็น "ศูนย์วิจัยและปฏิบัติการ" สำหรับขบวนการสนับสนุนสหกรณ์แพลตฟอร์ม ซึ่งตั้งอยู่ที่ The New School ในนครนิวยอร์ก ในฐานะ "เครือข่ายระดับโลกของนักวิจัย สหกรณ์แพลตฟอร์ม นักพัฒนาซอฟต์แวร์อิสระ ศิลปิน นักออกแบบ ทนายความ นักเคลื่อนไหว สำนักพิมพ์ และผู้ให้ทุน" มีส่วนร่วมในการวิจัย การสนับสนุน การศึกษา และโครงการที่ใช้เทคโนโลยี เปิดตัวในเดือนพฤศจิกายน 2016 ในโอกาสการประชุม "Building the Cooperative Internet"

อุปสรรคและข้อท้วงติงเกี่ยวกับสหกรณ์แพลตฟอร์ม
อรุณ สุนทรชน (Arun Sundararajan) ศาสตราจารย์ฮาโรลด์ ไพรซ์ ด้านผู้ประกอบการ และศาสตราจารย์ด้านเทคโนโลยี การดำเนินงาน และสถิติ ที่โรงเรียนธุรกิจสเติร์น มหาวิทยาลัยนิวยอร์ก ชี้ว่าอุปสรรคสำคัญของสหกรณ์แพลตฟอร์มในการเข้าสู่ตลาดคือการระดมทุนในระยะเริ่มต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อพิจารณาถึงการลดคุณค่าทางอุดมการณ์ของความจำเป็นในการสร้างผลกำไรให้กับผู้ลงทุนและผู้ถือหุ้น อย่างไรก็ตาม เขาตั้งข้อสังเกตว่ามีรูปแบบการระดมทุนทางเลือกหลายรูปแบบที่อาจปูทางไปสู่การเข้าสู่ตลาดอย่างกว้างขวางของสหกรณ์แพลตฟอร์ม หนึ่งในนั้นคือ Fairshare ซึ่งเป็นรูปแบบผู้ถือหุ้นที่แยกความแตกต่างระหว่างผู้ก่อตั้ง พนักงาน ผู้ใช้ และนักลงทุน โดยแต่ละกลุ่มมีสิทธิออกเสียง การจ่ายเงิน และสิทธิ์ในการซื้อขายหุ้นในตลาดเปิดที่แตกต่างกัน รูปแบบอื่นๆ ที่เขากล่าวถึง ได้แก่ การระดมทุนแบบ crowdfunding ด้วยคริปโตเคอร์เรนซี การลงทุนเพื่อการกุศล และ "โปรแกรมการเป็นเจ้าของหุ้นของผู้ให้บริการ" ที่เลียนแบบรูปแบบการเป็นเจ้าของร่วมแบบดั้งเดิมของ "โปรแกรมการเป็นเจ้าของหุ้นของพนักงาน"

เขายกตัวอย่าง Uber ซึ่งเป็นแพลตฟอร์มที่โดดเด่นแต่ดำเนินการแบบทุนนิยม เเมื่อเทียบกันกับการทำงานงานแบบสหกรณ์แล้ว เขากล่าวว่า "ท้ายที่สุดแล้ว คนขับแท็กซี่ก็ให้บริการที่ค่อนข้างเหมือนกันในอุตสาหกรรมที่มีการแข่งขันจำกัด เมื่อเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้องกับ 'การเรียกรถผ่านแอปพลิเคชัน' กลายเป็นสินค้าโภคภัณฑ์แล้ว ศักยภาพในการจัดตั้งสหกรณ์แรงงานก็ดูเหมือนจะเกิดขึ้นได้ เนื่องจากแต่ละตลาดท้องถิ่นสามารถแข่งขันกันได้" และเขาชี้ให้เห็นว่าการทำงานแบบสหกรณ์นั้นให้ผลดีกว่ามาก "ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ชี้ให้เห็นว่าสหกรณ์แรงงานมีประสิทธิภาพมากกว่าบริษัทจำกัดผู้ถือหุ้น เมื่อระดับการมีส่วนร่วมของแรงงานไม่แตกต่างกันมากนัก เมื่อระดับการแข่งขันจากภายนอกต่ำ และเมื่อไม่จำเป็นต้องลงทุนบ่อยครั้งเพื่อตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี"

โดยทีมข่าวต่างประเทศ The Better

Photo - ชายชาวอิหร่านคนหนึ่งขี่มอเตอร์ไซค์ส่งอาหารไปตามถนนในกรุงเตหะราน เมื่อวันที่ 25 พฤษภาคม 2569 (Photo by ATTA KENARE / AFP)