การสลายมณฑล ในคติของพุทธศาสนาแบบทิเบต

การสลายมณฑล ปริศนาธรรมที่แฝงอยู่ในพิธีกรรมของพุทธแบบทิเบต

การสร้างและสลายมณฑลเป็นส่วนหนึ่งในพิธีอภิเษกของพุทธศาสนานิกายวัชรยาน เริ่มต้นมาจากแนวคิดของนิกายมหายาน หมายถึงการแต่งตั้งพระโพธิสัตว์ซึ่งรับการอภิเษกจากพระพุทธเจ้า ต่อมาในตันตระนิกายสายวัชรยานปรากฏความหมายที่เปลี่ยนไปว่า ลูกศิษย์ได้รับการอภิเษกจากอาจารย์ และเข้าฝึกปฏิบัติพิธีกรรมตามแบบฉบับของนิกายวัชรยาน

โดยจะต้องสร้างมณฑลขึ้นประกอบในพิธีดังกล่าว ซึ่งเปรียบเสมือนอาณาบริเวณที่ประทับของเทพเจ้าที่อัญเชิญมาในพิธี มณฑลมีหลายแบบ เช่น มณฑลที่เกิดจากสมาธิ มณฑลที่ใช้สีทา หรือโดยส่วนใหญ่และในบทความนี้จะกล่าวถึงคือ มณฑลที่ทำด้วยทราย

“มณฑล” หรือ “มันดาลา” (Mandala) มาจากภาษาสันสกฤต “มันดา (manda)” แปลเป็นภาษาทิเบตคือ“kyil-khor” อ่านว่า “กิล-คอร์” มีความหมายตามรูปศัพท์ว่า “วงกลม” หรือ “ศูนย์กลาง” โดยใช้ความหมายควบคู่ไปกับคำว่า “โพธิ” หรือการตื่น การบรรลุธรรม บ่งถึงการตรัสรู้ที่เกิดขึ้นใต้ต้นโพธิ์ ส่วนคำว่า“ลา (la)” หมายถึง “วงล้อที่หลอมรวมแก่น”

ดังนั้น มันดาลาแปลว่า“ที่ประทับอันศักดิ์สิทธิ์ของพระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์ต่าง ๆ ในขณะรู้แจ้ง” ชาวพุทธบางกลุ่มเชื่อว่ามีต้นกำเนิดจากพุทธศาสนาในอินเดียช่วงศตวรรษที่ 5 หรือ 6 ก่อนคริสตกาล ศิลปะแขนงนี้ถูกผสานเข้ากับศาสนาอื่นทั้งฮินดู พุทธ เชน และชินโต

การสร้างมณฑลทราย (Sand Mandala) เป็นพิธีกรรมที่สืบเนื่องมาจากพุทธศาสนาแบบทิเบต โดยมณฑลที่ถูกสร้างขึ้นมักจะวาดเป็นภาพเครื่องมือทางพิธีกรรมในพุทธศาสนา เช่น ที่ประทับของพระพุทธเจ้าหรือพระโพธิสัตว์ หรือโครงสร้างของพุทธเกษตร ซึ่งวาดขึ้นเป็นรูปเรขาคณิตที่มีนัยยะเชิงสัญลักษณ์ และจิตวิญญาณอย่างลึกซึ้ง

บางคนกล่าวว่า มณฑลเป็นรูปทรงของจักรวาล ที่มองว่า ทุกสิ่งในโลกเกิดขึ้นจากแบบจำลองมณฑล เพียงแต่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า เช่น ทิเบตถือเป็นมณฑล โดยมีศูนย์กลางอยู่ที่นครลาซาและล้อมรอบด้วยภูเขาหิมะ

พิธีนี้จะจัดขึ้นติดต่อกันหลายวัน หลายสัปดาห์ หรือร่วมเดือน เหล่าลามะ (พระทิเบต) จะรวมตัวกันเพื่อวาดมณฑลขึ้นจากผงทรายหลากสีอย่างละเอียดและประณีต ทำให้ต้องใช้สมาธิมาก ในแง่หนึ่งการสร้างมณฑลทรายจึงเป็นการฝึกฝนจิตใจอีกรูปแบบ บางครั้งลามะบางรูปก็จะท่องมนตร์ขณะที่สร้าง นอกจากนี้มันดาลายังถูกใช้เป็นเครื่องมือของการประสาทพรหรือชำระล้างโลกและสรรพสัตว์ให้ศักดิ์สิทธิ์ อีกทั้งยังใช้เป็นภาพเพื่อให้ผู้ปฏิบัติระลึกถึงขณะกำหนดจิตหรือทำสมาธิภาวนาด้วย

ตามประเพณีพุทธทางทิเบตนั้น มณฑลที่สร้างขึ้นจะใช้เป็นที่ประทับของพระพุทธเจ้าหรือเทพเจ้าซึ่งถูกเชิญมาเป็นองค์ประธานในพิธี นอกจากนี้ยังมีจุดประสงค์เพื่อป้องกันไม่ให้ภัยอันตรายเข้ามารุกล้ำระหว่างประกอบพิธีศักดิ์สิทธิ์ และแสดงให้เห็นว่า พื้นที่ดังกล่าวไม่ใช่พื้นที่ทั่วไป จากนั้นก็จะทำการสลายมณฑลทรายบ่งถึงจุดสิ้นสุดของพิธี

การสลายมณฑลเป็นส่วนหนึ่งในขั้นตอนการสร้างมณฑลทรายซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่ง การทำลายมณฑลที่ถูกสร้างขึ้นนั้นจะทำอย่างเป็นลำดับขั้น อีกทั้งขณะที่ประกอบพิธีนี้จะมีการสวดมนตร์ต่าง ๆ รูปหรือตัวอักษรที่มีสัญญะเชิงจิตวิญญาณทั้งหลายก็จะถูกนำออกเป็นลำดับ จนมณฑลสุดท้ายถูกสลาย ทรายที่ได้กลับคืนมาจะนำไปห่อในผ้าก่อนนำไปปล่อยกลับสู่ธรรมชาติในแม่น้ำหรือธารน้ำ

นอกจากจะเป็นสัญลักษณ์ถึงความไม่จีรังของสรรพสิ่งแล้ว การปล่อยทรายลงแม่น้ำยังเป็นความเชื่อว่าจะช่วยส่งต่อพลังงานแห่งความเมตตากรุณาที่ได้ประสิทธิ์ประสาทอยู่ในทรายให้ไปถึงสรรพสัตว์ตามสายน้ำที่ไหลไปด้วย

การสลายมณฑลจึงเปรียบเสมือนปริศนาธรรมที่แฝงอยู่ในพิธีกรรม เพราะแม้ว่ามณฑลนั้นจะถูกสร้างขึ้นอย่างประณีตและสวยงามเพียงใด แต่สุดท้ายแล้วก็ต้องสูญสลายไปตามกาลเวลาและเหตุปัจจัย ซึ่งในคติความเชื่อของชาวทิเบตที่มองว่า ทุกสิ่งในโลกคือการจำลองขึ้นของมณฑลดังกล่าว การสลายจึงสื่อถึงการเกิดขึ้นและดับไปของสรรพสิ่งในโลก เป็นอนิจจังอย่างไม่อาจหลีกหนีได้

พิธีนี้จึงชวนให้ผู้ปฏิบัติได้ทำงานในระดับจิตใจ ทั้งในด้านที่ช่วยฝึกภาวนา และพึงตระหนักถึงความไม่เที่ยงแท้ของสิ่งต่าง ๆ ความไม่ยึดมั่นถือมั่น รวมถึงวิธีคิดที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังของพิธี

การสร้างและสลายมณฑลก่อนหน้านี้ไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นผลงานด้านศิลปะแต่อย่างใด แต่เพิ่งจะเกิดขึ้นมาเมื่อไม่นานนี้เอง โดยองค์ดาไลลามะทรงอนุญาตให้เผยแพร่การสร้างมณฑลสู่สาธารณะเพื่อเป็นการศึกษาองค์ความรู้เกี่ยวกับวัฒนธรรมของทิเบต

ทำให้ปัจจุบันมีการนำพิธีนี้มาประยุกต์ใช้เป็นศิลปะบำบัดจิต ซึ่งอาจมีรูปแบบที่แตกต่างกันออกไป หรืออาจไม่ได้คงขนบพีธีแบบเดิม แต่ด้วยแก่นแกนของพิธีสลายมณฑลนี้มุ่งไปที่การตระหนักถึงสิ่งต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในประสบการณ์ของเราเอง ท้ายที่สุดสิ่งเหล่านั้นก็ต้องสูญสลาย เฉกเช่นเดียวกับมณฑลที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป

อ่านเพิ่มเติม :

• กำเนิด ธรรมยุติกนิกาย พุทธศาสนาแนวสัจนิยม สมัยร.4 นำมาสู่อะไรบ้าง
• “ความฝัน” 4 ประเภท จาก 4 สาเหตุในคัมภีร์พุทธศาสนา ฝันเวลาไหนมักเป็นลางบอกเหตุ?
• “ไตรภูมิพระร่วง” วรรณกรรมพุทธศาสนาของพระยาลิไท นิพนธ์ขึ้นปีใดกันแน่?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง

ฉัตรสุมาลย์ กบิลสิงห์ ษัฏเสน. พระพุทธศาสนาแบบทิเบต. กรุงเทพฯ: ส่องศยาม. 2554

สุดาพร เขียวงามดี. ความหมายของ “อภิเษก” ในพระพุทธศาสนานิกายตันตระสายวัชรยาน. 2559.

Ton Fong. Sand Mandala. Namgyal Monastery Institute of Buddhist Studies. 2565.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 8 พฤษภาคม 2569

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : การสลายมณฑล ในคติของพุทธศาสนาแบบทิเบต

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com