นรกในสวน นรกเป็นไฟ นรกหน้าตาแบบไหนในโลกศิลปะ
“ร้อนอย่างกับอยู่ในนรก”
ประโยคที่เผลอออกจากปากใครสักคนในยามต้องเผชิญกับแสงแดดแรงกล้า นรก เป็นภาพแทนที่ทุกคนเข้าใจพ้องต้องกันว่ามันต้องร้อน แล้วจริงๆ นรกมันร้อนจริงไหม ไม่มีใครเคยกลับมาเล่าให้ฟังด้วยสิ อาจมีคำบอกเล่าตามตำนาน คำบอกเล่าทางศาสนา แต่ถ้าอยากเห็นเป็นรูปเป็นร่าง มาสำรวหน้าตานรกผ่านงานศิลปะ ว่าจะร้อน ลึก หรือตรงกับภาพในหัวเราแค่ไหน
Dante and Virgile (1850) – William-Adolphe Bouguereau
นรกไหนเล่าจะมีชื่อเสียงได้เท่านรกของดันเต้ (Dante) กับกวีนิพนธ์เลื่องชื่ออย่าง Divine Comedy ภาพนี้ถ่ายทอดฉากหนึ่งในนรกชั้นที่ 8 (Malebolge) สถานที่ลงโทษพวกนักปลอมแปลงและนักต้มตุ๋น ปรากฏเป็นภาพชายร่างกำยำ 2 คน กำลังต่อสู้ยื้อยุดสุดกำลัง คนหนึ่งกัดคออีกฝ่ายอย่างบ้าคลั่ง ขณะที่ดันเต้และเวอร์จิล ยืนมองเหตุการณ์อยู่ด้านหลัง
สิ่งที่โดดเด่นในภาพนี้ ไม่ใช่ความน่าสะพรึงกลัว ความโหดร้ายป่าเถื่อน ว่ากันตามตรงภาพนี้ไม่นับว่ารุนแรงขนาดนั้น แต่เป็นท่าทางของร่างกาย แสงเงาที่ขับให้เห็นมัดกล้ามเนื้อชัดเจน สีหน้าสื่ออารมณ์ แม้จะเป็นการต่อสู้อย่างเอาเป็นเอาตาย แต่ภาพนี้ได้รับคำวิจารณ์ว่าเป็นการต่อสู้ที่สวยงาม
เป็นอีกภาพของดันเต้ที่ตีความนรก มีการลงโทษเป็นการต่อสู้ ดิ้นรน กัดกินกันเองเพื่อความอยู่รอด
The Garden of Earthly Delights (1500) – Hieronymus Bosch
ชื่อภาพช่างสดใส สวนแห่งความรื่นรมย์ แต่ไฉนกลายมาเป็นภาพนรกได้เล่า งั้นลองขยับไปมองทางด้านขวา อาจเห็นภาพที่ต่างอารมณ์กัน เพราะฝั่งหนึ่งคือสวรรค์และฝั่งหนึ่งคือนรก ภาพนี้เป็นผลงานชิ้นเอกของฮีโรนีมัส บอช (Hieronymus Bosch) จิตรกรชาวดัตช์ผู้ตีความพระวจนะของพระเจ้าด้วยตนเอง โดยพรรณนาถึงสวรรค์และนรกผ่านฉากที่ครึกครื้น รื่นรมย์ และวุ่นวาย
ภาพนี้ถูกแบ่งเป็น 3 ส่วน ฝั่งซ้ายแสดงถึงสวนอีเดน มีอาดัมและอีฟอยู่กับพระเจ้า ตรงกลางนั้นมีหญิงชาย ร่างกายเปลือยเปล่า พลอดรักกันอย่างเปิดเผย อาจแสดงถึงโลกมนุษย์ที่คนเรายังมีบาป มีความลุ่มหลง และทางด้านขวาของภาพวาด เราจะเห็นนรก
หากตีความนรกตามพระคำภีร์ เราอาจได้เห็นเป็นภาพหลุมเพลิงผลาญทุกสิ่งเป็นจุล แต่ฮีโรนีมัสเลือกตีความนรกเป็นสนามรบที่มีแต่ความโกลาหล เต็มไปด้วยสิ่งมีชีวิตประหลาดที่ไม่เคยพบพาน สัตว์แสนสยองเหล่านั้นกำลังรื่นรมย์กับการทรมานมนุษย์
นรกของฮีโรนีมัส เป็นนรกที่เต็มไปด้วยเต็มไปด้วยปีศาจน่าสะพรึงกลัว ที่คอยลงทัณฑ์เหล่าคนบาปไปเรื่อยๆ อย่างไม่มีวันสิ้นสุด นรกนี้จึงอาจใกล้เคียงกับภาพจำว่านรกต้องเป็นสถานที่แห่งการลงทัณฑ์ แต่การลงทัณฑ์และสัตว์ประหลาดในภาพนี้ ถือว่าแปลกตาและล้ำมากในยุคนั้น
Dulle Griet (Mad Meg) (1561) – Pieter Bruegel the Elder
หากก้าวเข้าไปในนรก ยังไงก็คงหนีไม่พ้นการลงทัณฑ์ แต่อาจไม่ใช่กับภาพนี้ ปีเตอร์ได้แรงบันดาลใจภาพนรกมาจาก The Garden of Earthly Delights ที่เรากล่าวถึงไปข้างต้น ภาพนี้ยังคงคอนเซ็ปต์นรกแสนโกลาหล ผู้คนหวีดร้อง วุ่นวาย แต่มีหญิงคนหนึ่งปรากฏกลางภาพ ไม่ได้ลงนรกมาเพื่อโดนลงโทษ แต่มาเพื่อปล้น ยมบาลงง ชาวบ้านงง เธอปล้นนรกไปทำไมล่ะ
ภาพนี้ไม่ได้เล่าแค่นรกในจินตนาการของปีเตอร์ แต่เล่าถึงนิทานพื้นบ้าน Dulle Griet เข้าไปด้วย เรื่องของผู้นำกองทัพหญิงล้วน ร่างกายสูงใหญ่ กำยำ ออกเดินทางเพื่อปล้นสะดมนรก เธอมีตัวใหญ่กว่าทั้งเพื่อนร่วมรบและศัตรู เป็นสัญลักษณ์ของความโลภและความไม่ยั้งคิดที่ไม่กลัวแม้แต่จะบุกเข้าไปในนรก
นักวิชาการบางคนตีว่า ภาพนี้แสดงถึงพลวัตทางเพศของชาวเนเธอร์แลนด์ในศตวรรษที่ 16 ตามสุภาษิตของชาวดัตช์ในปี 1568 กล่าวว่า “ผู้หญิงคนเดียวสร้างเสียงดัง ผู้หญิงสองคนสร้างปัญหามากมาย สามคนสร้างตลาดประจำปี สี่คนสร้างการทะเลาะวิวาท ห้าคนสร้างกองทัพ และแม้แต่ปีศาจเองก็ไม่มีอาวุธต่อสู้กับหกคน” ไม่แน่ว่าภาพนี้เองก็สนับสนุนแนวคิดตามสุภาษิตที่ว่าผู้หญิงนั้นสร้างความวุ่นวายให้สังคมได้มากแค่ไหน
เราได้เจอทั้งทัวร์นรกที่เดินเข้าไปดูคนกัดกันเล่นๆ นรกเหนือจินตนาการเมื่อหลายร้อยปีก่อน หรือนรกที่ไม่ได้บอกเล่าความร้อน แต่เล่าถึงตำนานพื้นบ้าน ทุกคนต่างมีภาพนรกในหัวของตัวเอง เปลี่ยนแปลงไปตามวัฒนธรรม ความเชื่อ
แล้วนรกของทุกคนล่ะ หน้าตาแบบไหนกัน?
อ้างอิงจาก
Graphic Designer: Manita Boonyong
Editorial Staff: Runchana Siripraphasuk