เรื่องน่ารู้ : สะเดาดิน

เป็นผักที่มีรสขมคล้ายสะเดา ไม้ล้มลุกที่มีลำต้นเตี้ยหรือทอดเลื้อยแตกแขนงแผ่ราบไปกับพื้นดิน แตกกิ่งก้านสาขาแผ่กระจายออกไปรอบ ๆ ต้น ขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ด เป็นพรรณไม้กลางแจ้งที่ชอบแสงแดด เจริญเติบโตได้ในดินทุกชนิด ทนแล้งได้ดี พบได้ทั่วทุกภาคของประเทศ โดยเฉพาะทางภาคเหนือ โดยมักขึ้นได้ในบริเวณที่ชื้นแฉะ ตามไร่นา และตามสนามหญ้าทั่วไป ใบเดี่ยว มีขนาดเล็ก แตกใบออกตามข้อต้น ซึ่งในแต่ละข้อจะมีใบอยู่ประมาณ 4-5 ใบ รูปยาวรี ปลายใบแหลมหรือมน โคนใบสอบ ส่วนขอบใบเรียบ นาดกว้างประมาณ 0.3-0.5 เซนติเมตร และยาวประมาณ 1-2.5 เซนติเมตร แผ่นใบเป็นสีเขียว ก้านใบสั้น ดอกเดี่ยวรวมกันอยู่ตามข้อของลำต้นใกล้ ๆ กับใบ ในข้อหนึ่งจะมีดอกประมาณ 4-6 ดอก ดอกเป็นสีขาวอมเขียว มีกลีบดอก 5 กลีบ แต่ละกลีบมีขนาดยาวประมาณ 0.3 เซนติเมตร ส่วนก้านดอกยาวกว่ากลีบดอก ยาวประมาณ 0.6-1.2 เซนติเมตร ผล ผลเป็นรูปยาวรี ยาวประมาณ 0.2 เซนติเมตร เมื่อแก่จะแตกออกเป็น 3 แฉก

ชาวบ้านนิยม นำสะเดาดินมารับประทานเป็นผักสดจิ้มกับน้ำพริกและรับประทานร่วมกับลาบ หรือนำมาลวกจิ้มกับน้ำพริกหรือแกงรวมกับผักอื่น ๆ แกงแค แกงเมือง หรือแกงกับปลาทูนึ่งรับประทาน เนื่องจากมีสรรพคุณทางยา นอกจากนี้ ใบ ยังมีสรรพคุณทางยา โดยมีรสขมฝาดเย็น รับประทานเป็นอาหารหรือต้มดื่ม ช่วยบำรุงไฟธาตุ ขับน้ำย่อย รักษาแผลในกระเพาะอาหาร แก้ไข้ แก้พยาธิ แก้ร้อนในกระหายน้ำ บำรุงโลหิตและน้ำดี ช่วยลดความเครียด คลายกังวล เป็นยาระบายอ่อนๆ น้ำคั้นจากใบสามารถนำมาเป็นยาใช้ภายอก สำหรับรักษาบาดแผล น้ำร้อนลวก ผิวหนังอักเสบ พอกฝี

เปลือกต้น ใช้แก้ไข้ แก้บิดมูกเลือด แก้ท้องเสีย ช่วยให้เจริญอาหาร และสารสกัดจากเปลือกต้นสามารถนำมาใช้เป็นยาภานอก ทารักษาริดสีดวงทวารได้ ก้านและก้านใบ ช่วยรักษาไข้ ช่วยให้นอนหลับได้ดีขึ้น ดอก มีสารกลุ่มไกลโคไซด์และสารที่มีรสขม ช่วยบำรุงธาตุ แก้พิษ ขับลม แก่น แก้อาเจียน ขับเสมหะ กระพี้ แก้ถุงน้ำดีอักเสบยาง ใช้ดับพิษร้อนในร่างกาย ราก ช่วยแก้โรคผิวหนัง แก้เสมหะ แก้ไข้ ผล มีสารให้รสขมชื่อ บากายานิน สามารถใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ ยาระบาย รักษาริดสีดวงทวาร น้ำมันจากเมล็ด เป็นสารที่ให้รสขม มีชื่อว่ามาร์โกสิกแอซิด 45% และสารนิมบิดิน ใช้เป็นยาภายนอก รักษาโรคผิวหนัง และสามาราถนำมาใช้เป็นยาฆ่าแมลงได้

ส่วนผลเสียของคนรับประทานสะเดาดินในปริมาณมากเกินไปจะทำให้ท้องเสีย ไม่เหมาะกับคนธาตุเย็น คนความดันต่ำหน้ามืด คนโรคไต และผู้มีโรคภูมิแพ้ตัวเอง อาจกระตุ้นอาการ เพราะมีรสขมมากและเป็นยาเย็น ไม่ควรทานเยอะหรือนานเกินไปเพราะอาจส่งผลเสียต่อตับและไตในระยะยาว คนธาตุเย็นและเป็นโรคกระเพาะ/กรดไหลย้อน ควรหลีกเลี่ยง เพราะอาจทำให้ท้องอืด มีลมในท้อง หรือเรอเปรี้ยวได้. หรือแม้แต่จะทำให้ให้หน้ามืด เป็นลมได้ โดยเฉพาะผู้ที่มีความดันโลหิตต่ำอยู่แล้ว ควรระวัง.