ดราม่าคนอีสาน: นักประวัติศาสตร์ชี้พฤติกรรม "เหยียดคนอีสาน" สะท้อนปัญหาหลายมิติในสังคมไทย
คำว่า "อีสาน" เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในบริบทสังคมการเมืองไทยมาแล้วกว่า 120 ปี ซึ่งนักวิชาการด้านประวัติศาสตร์ระบุว่า นอกจากจะเป็นผลิตผลจากรัฐราชการรวมศูนย์แล้ว ยังปลูกฝังแนวความคิดการมองคนไม่เท่ากันและตอกย้ำความเลื่อมล้ำทางสังคม เศรษฐกิจและการเมืองที่ยังแก้ไขไม่ได้
การเปิดห้องสนทนาในแอปพลิเคชัน "คลับเฮาส์" ที่มีเนื้อหาวิพากษ์วิจารณ์คนอีสานในเชิงเหยียดหยามสีผิว ปัญหาครอบครัวและวัฒนธรรมการรับประทานอาหาร เมื่อคืนวันที่ 4 พ.ย. ที่ผ่านมา โดยมีผู้นำคลิปเสียงที่บันทึกการสนทนามาเผยแพร่ในสังคมออนไลน์ ทำให้เกิดกระแสพูดถึงในทวิตเตอร์จนทำให้ #คลับเฮาส์toxic ขึ้นสู่อันดับ 1 เทรนด์ทวิตเตอร์ในเวลาต่อมา และกลายเป็นกระแสวิพากษ์วิจารณ์ตลอดช่วงสุดสัปดาห์ที่ผ่านมา
เรื่องดังกล่าวยังสร้างความไม่พอใจต่อกลุ่มชาวอีสานด้วย โดยเมื่อวานนี้ (7 พ.ย.) นายคุ้มพงษ์ ภูมิภูเขียว ตัวแทนกลุ่ม "คนอีสาน..บ่ทน" ได้กล่าวปราศรัยพร้อมป้ายข้อความว่า "หยุด ย่ำยี เหยียดหยาม คนอีสาน" อ่านแถลงการณ์ ที่หน้า สภ. เมืองขอนแก่น ก่อนที่เข้าแจ้งความให้เจ้าหน้าที่ตำรวจสืบสวนสอบสวน เอาผิดกับคนที่มีพฤติกรรมย่ำยีและเหยียดหยามคนอีสานในห้องสนทนาคลับเฮาส์
"สิ่งที่เด็กดูถูกเป็นความรู้สึกเชิงชาติพันธุ์ เขาอาจจะไม่เข้าใจดีพอในทางวัฒนธรรม ทั้ง ๆ ที่ทั้งหมดคือส่วนหนึ่งในวัฒนธรรมประจำวันไม่ว่าจะเป็นเรื่องภาษา อาหารการกิน ซึ่งถือว่าเป็นความหลากหลายมีสีสันมากกว่า" ผศ. พิพัฒน์ กระแจะจันทร์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาประวัติศาสตร์ คณะศิลปศาสตร์ ม.ธรรมศาสตร์ วิเคราะห์ให้บีบีซีไทยฟัง
- พระสุธรรม ฐิตธัมโม กับภารกิจใหม่ "ธุดงค์" ลดความเกลียดชังต่อคนเอเชียในสหรัฐฯ
- แคนาดากับประวัติศาสตร์ "อันน่าละอาย" หลังขุดพบศพเด็กชนพื้นเมือง 215 คน
- ซานฟรานซิสโก จากสวรรค์ของคนเอเชียกลายเป็นเมืองที่ไม่ปลอดภัยหลังคนไทยถูกทำร้ายเสียชีวิต
- ซูซี่ ณัฐวดี ขวัญใจชาว TikTok กับประสบการณ์ฟันฝ่าอคติเรื่องสีผิว-เชื้อชาติ
ผศ. พิพัฒน์กล่าวเพิ่มเติมว่า การดูถูกหรือเหยียดคนอีสานหรือชาติพันธุ์อื่น ๆ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นในสังคมไทยมาตลอดระยะเวลาหลายสิบปี ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่า คนไทยบางส่วนยังมีปมปัญหาทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมที่ฝังลึกในระดับจิตสำนึก และการไม่เข้าใจปัญหาเชิงโครงสร้างที่ดีพอ จึงทำให้มองคนไม่เท่ากัน ซึ่งไม่เป็นไปตามแนวความคิดตามระบอบประชาธิปไตย ที่ตั้งอยู่บนความเสมอภาคของความเป็นมนุษย์
"เมื่อคนจำนวนหนึ่งมองคนไม่เท่ากัน ปมเหยียดคนอีสานจึงเกิดขึ้นอยู่เรื่อย ๆ"
วาทกรรม "คนอีสาน" ภาพแทน "จน โง่ เจ็บป่วย แห้งแล้ง"
อคติในเชิงชาติพันธุ์ของคนในเมืองหลวงต่อผู้อพยพจากภูมิภาคอื่น ๆ รวมทั้ง คนอีสานเริ่มมีให้เด่นชัดเจนผ่านการเข้ามาทำงานเป็นแรงงาน รับจ้างในเขตภาคกลางและภาคตะวันออกนับตั้งแต่การเริ่มมีแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติฉบับแรก พ.ศ.2504-2509 ในยุคจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ทำให้กรุงเทพมหานครกลายเป็นศูนย์กลางของความเจริญในทุก ๆ อย่าง
"เพราะการกระจายอำนาจที่ไม่เท่าเทียมจึงทำให้มีผู้คนจำนวนหนึ่งจากอีสานย้ายถิ่นฐานเพื่อมาหาเงิน สิ่งที่เป็นต้นทุนชีวิตที่ดีที่สุดสำหรับพวกเขาคือ การขายแรงงาน ทำให้เกิดสิ่งที่ตามมาคือ ละครที่นำเสนอภาพลักษณ์ของคนอีสานว่าเป็นคนยากจน" ผศ. พิพัฒน์กล่าว
ในบทความเรื่อง "วาทกรรมคนอีสานผ่านพื้นที่อุดมคติในแบบเรียนสังคมศึกษาร่วมสมัยของไทย" โดย รศ. ดร. ชรินทร์ มั่งคั่ง คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ในวารสารสังคมศาสตร์ฉบับเดือน ม.ค.- มิ.ย. 2560 ระบุถึงบทบาทสำคัญของแบบเรียนวิชาสังคมศึกษาในการสร้างความชอบธรรมให้กับนโยบายของรัฐในการพัฒนาภูมิภาค และสร้างภาพของคนอีสานให้กลายเป็นตัวแทนความยากจน ความโง่ ความเจ็บป่วย ความแห้งแล้ง เนื้อหาแบบเรียนในลักษณะนี้ถูกถ่ายทอดให้นักเรียนนับตังแต่การมีหลักสูตรแผนในปี 2503 จนถึงหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐานปี 2551
บทความนี้ยังได้วิเคราะห์ข้อมูลในแบบเรียนที่มีการนำเสนอภาพเกี่ยวกับสังคมอีสานในเชิงลบที่เกิดจากภูมิศาสตร์ทางกายภาพ ซึ่งปรากฏในงานของวิโรจน์ เอี่ยมเจริญ และอภิสิทธิ เอี่ยมหน่อ จากหนังสือเรียน "ภูมิศาสตร์ มัธยมศึกษาปีที่ 1 ในปี 2551 และข้อมูลแบบเรียนที่เสนอมโนทัศน์สังคมอีสานที่คลาดเคลื่อนในการดำรงชีวิตซึ่งปรากฏในงานของกระมล ทองธรรมชาติ ในหนังสือ "หน้าที่พลเมือง วัฒนธรรม และการดำเนินชีวิตในสังคม" ประจำชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ในปี 2553 อีกด้วย
อย่างไรก็ตาม ดร. พิพัฒน์มองว่า หลังจากปี 2550 ก็เริ่มมีความพยายามของสื่อสาธารณะอย่างไทยพีบีเอส และสื่อท้องถิ่นอย่าง เดอะอีสานเรคคอร์ด ที่เริ่มเปิดพื้นที่และสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับความหลากหลายเชิงชาติพันธุ์ รวมทั้งมีนักวิชาการที่เริ่มให้ความสำคัญกับงานวิจัยด้านนี้มากขึ้น ทำให้ผู้คนได้รับรู้เรื่องราวเกี่ยวกับความหลากหลายทางชาติพันธุ์มากขึ้น
ย้ำภาพความเลื่อมล้ำจากการบริหารแบบรัฐราชการรวมศูนย์
ในแง่ประชากรศาสตร์ ตามข้อมูลของสำนักงานสถิติแห่งชาติ ที่รวบรวมจากกรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย ที่แบ่งพื้นประเทศไทยเป็น 5 พื้นที่ ได้แก่ กรุงเทพมหานคร ภาคกลาง ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (อีสาน) และภาคใต้
สถิติจำนวนประชากรในปี 2563 ระบุว่า ภาคอีสานมีประชากรมากที่สุดราว 21.84 ล้านคน คิดเป็นสัดส่วน 33% ของประชากรทั้งหมด 66.19 ล้านคน รองลงมาคือ ภาคกลาง 26.1% ภาคเหนือ 18.1% ภาคใต้ 14.3% และกรุงเทพมหานครอยู่ที่ 8.4%
ทว่า เมื่อพิจารณาจากผลิตภัณฑ์ภาคต่อหัว ซึ่งถือว่าเป็นเครื่องชี้วัดภาวะเศรษฐกิจและสังคมในระดับภาคของไทย โดยสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติประจำปี 2562 พบว่า ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีค่าเฉลี่ยผลิตภัณฑ์ภาคต่อหัวน้อยที่สุดอยู่ที่ 86,171 บาทต่อปี
ผศ.พิพัฒน์มองข้อมูลดังกล่าวคือหนึ่งในบทสะท้อนความเลื่อมล้ำที่เกิดขึ้นในสังคมและการพัฒนาทางด้านเศรษฐกิจจากการบริหารงานแบบรัฐราชการรวมศูนย์ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยไม่มีกระบวนการกระจายอำนาจไปยังพื้นที่ต่างจังหวัด และไม่พัฒนาคุณภาพชีวิตและสร้างรายได้ให้เกษตรกรชาวนาชาวสวน ทำให้รายได้กระจุกอยู่กับกลุ่มนายทุน
"สิ่งที่เห็นได้ชัดเจนว่ายังไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลง และสะท้อนความเหลื่อมล้ำตลอดระยะเวลา 50 ปีนี้ คือ หลังฤดูการเก็บเกี่ยวชาวนาชาวสวนก็ต้องอพยพเข้ามาหางานทำในกรุงเทพฯ หรือโรงงานอุตสาหกรรม" เขากล่าว
เพื่อให้สังคมให้มีทัศนคติที่ถูกต้องต่อความหลายหลายทางชาติพันธุ์ นักวิชาการรายนี้มีข้อเสนอ 5 ประการ ดังนี้
- ปรับปรุงระบบการศึกษา เนื่องจากหนังสือวิชากสังคมศึกษาสอนเพียงเรื่องวัฒนธรรมที่โดดเด่นของแต่ละภาค แต่ไม่ได้สร้างความเข้าใจเกี่ยวกับความแตกต่างของชาติพันธุ์และทางวัฒนธรรม
- วิชาประวัติศาสตร์มักจะนำเสนอภาพของคนอีสานในฐานะที่เป็นกบฎ เช่น กบฎผีบุญ จึงต้องส่งกองทัพไปปราบเมื่อปี 2444 รวมทั้งการเกิดขึ้นของความเชื่อทางการเมืองแบบคอมมิวนิสต์
- ตำราเรียนของไทยยังคงมีเนื้อหาตอกย้ำเกี่ยวกับเรื่องความจน ความยากแค้นของอีสานผ่านทุ่งกุลาร้องไห้ ซึ่งทำให้เกิดจินตการให้คนอื่นมองว่าคนอีสานเป็นคนยากจนข้นแค้น
- ในแง่ของวัฒนธรรม ต้องเน้นการอธิบายว่าลาวและไทยเป็นวัฒนธรรมที่ร่วมรากกันมา ไม่สามารถวัดได้ว่าใครสูงใครต่ำ
- พัฒนาสื่อให้เล่าถึงการเท่าเทียมกันของคนให้มากขึ้น โดยเฉพาะประเด็นด้านชาติพันธุ์ ซึ่งที่ผ่านมาก็เกิดดราม่าหรือประเด็นถกเถียงอยู่เสมอในสังคมไทย ไม่ใช่แค่เรื่องของคนอีสาน ยังมีเรื่องของชาติพันธุ์กะเหรี่ยงที่อาศัยอยู่ในอุทยานแห่งชาติแก่งกระจาน หรือแม้กระทั่งวัฒนธรรมของคนในจังหวัดชายแดนภาคใต้ เป็นต้น
ที่มาของคำว่า "อีสาน"
ดร. พิพัฒน์เล่าให้ฟังว่า ผลพวงจากการล่าอาณานิคมของฝรั่งเศสในเวียดนาม ลาว และกัมพูชาในทศวรรษ 2420-2430 ส่งผลให้รัฐสยามต้องทำการควบรวมพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของสยาม เพราะในขณะนั้นยังไม่ได้ผนวกเข้ามาเป็นประเทศ ระบบแบบเดิมเป็นในลักษณะรัฐราชาธิราช กล่าวคือยอมให้มีเจ้าท้องถิ่นอยู่ภายในอาณัติของเจ้าจากกรุงสยาม ซึ่งรัฐสยามในขณะนั้นได้เรียนรู้ระบบการปกครอบแบบรัฐอาณานิคมจากอังกฤษมาจึงเริ่มใช้ระบบมณฑลขึ้นในปี 2436
โดยในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือในขณะนั้น ถูกแบ่งออกเป็นมณฑลตามชาติพันธุ์ เช่น มณฑลลาวกาว มณฑลลาวกลาง มณฑลลาวพวน แต่ด้วยความกังวลที่การตั้งชื่อมีคำว่า "ลาว" อยู่ด้วย ราชสำนักกรุงเทพฯ อาจจะกลายเป็นข้ออ้างอย่างหนึ่งของฝรั่งเศสในการควบรวมดินแดนกับเขตของลาวจึงตัดสินใจเปลี่ยนชื่อเรียกแทนตามทิศต่าง ๆ ในระหว่างปี 2442 -2443 หนึ่งในจำนวนมณฑลที่ได้รับการเปลี่ยนชื่อคือ มณฑลลาวกาว เปลี่ยนชื่อเป็น มณฑลอิสาน หรือ อีสาน ซึ่งมีศูนย์กลางบัญชาการอยู่ที่ จ. อุบลราชธานี
ครั้นมาถึงรัชสมัยรัชกาลที่ 6 ได้เปลี่ยนแปลงการจัดส่วนราชการบริหารส่วนภูมิภาคใหม่ โดยรวมมณฑลเทศาภิบาลต่าง ๆ เข้าด้วยกัน เป็นเขตการปกครองแบบ "ภาค" จึงทำให้พื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือทั้งหมดรวมกันเป็น "ภาคอีสาน" ในปี 2465
"นี่จึงเป็นที่มาของการเกิดสำนึกของความเป็นคนอีสานของคนในพื้นที่ที่รับรู้ว่า เป็นคนที่อยู่ภาคอีสาน โดยผ่านระบบการศึกษา การติดต่อราชการ และการรับรู้ข่าวสาร ในขณะเดียวกันคนในเขตกรุงเทพฯ หรือลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาคือ ภาคกลาง" ผศ. พิพัฒน์อธิบาย