เปิดประวัติ "ข้าว" อาหารที่คนไทยขาดไม่ได้ เริ่มกินตั้งแต่เมื่อไหร่?

“ข้าว” ถือเป็นอาหารที่คนไทยขาดไม่ได้ คนไทยมีส่วนร่วมกับข้าวตั้งแต่ปลูกจนถึงปาก ในเมื่อ “ข้าว” ผูกโยงกับชีวิตของคนไทยขนาดนี้ แล้วอาหารมื้อหลักของไทยเริ่มตั้งแต่ตอนไหน เรื่องราวของข้าวเป็นอย่างไรบ้าง?

ถ้าใครสงสัย… เรื่องนี้ “ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ” ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์ ได้มาไขข้อข้องใจให้แล้วในงาน “มหัศจรรย์ข้าวไทย 2024” งานที่รวบรวมเรื่องข้าว ๆ ไว้เยอะที่สุดที่หนึ่งในประเทศไทย ณ ศูนย์การค้าสามย่านมิตรทาวน์ ชั้น 5

ภายใต้หัวข้อเสวนา “เล่าเรื่องข้าวในเชิงประวัติศาสตร์ : ตามรอยข้าวไทยจากกำเนิดอารยธรรมโลกสู่ดินแดนอุษาคเนย์” พร้อมบรรยากาศชิล ๆ สบาย ๆ ในยามเช้า ขณะที่คนต่างมานั่งฟังอย่างเนืองแน่น

คนกินข้าวตั้งแต่ตอนไหน?

ศิริพจน์ เริ่มต้นด้วยประเด็นนี้ที่ใครต่างก็อยากรู้ เขากล่าวว่ามนุษย์กินข้าวเป็นอาหารหลัก เมื่อตอนที่เริ่มทำเกษตรกรรม เพราะก่อนหน้านี้มนุษย์เราต่างก็ร่อนเร่ไปมา จนกระทั่งมีการทำเกษตร โดยเฉพาะพวกพืชตระกูลคาร์โบไฮเดรต ก็ทำให้คนอยู่ติดที่และเริ่มกินข้าวตั้งแต่นั้นมา

ข้าวที่พบเจอแรก ๆ จะอยู่ที่บริเวณพื้นที่แถบตะวันออกกลาง จากการพบเมล็ด ส่วนข้าวเจ้า ที่คนไทยกินกัน พบที่อินเดียใต้ ประมาณ 5,000 ปีก่อน ส่วนข้าวเหนียว ก็พบที่มหาสมุทรแปซิฟิก หรือจีน เมื่อ 9,000 ปีก่อน รวมถึงญี่ปุ่น

อินเดียและจีนถือเป็นประเทศที่ถูกกล่าวขานว่าค้นพบข้าวมาเป็นระยะเวลานาน ข้าวจึงมีอิทธิพลต่อวัฒนธรรมของตนเองและคนทั่วโลก

ในจีน มีการใช้ข้าว 3 ชนิดในประเพณีสำคัญอย่างการไหว้เจ้า ได้แก่ ข้าวสาลี ข้าวฟ่าง ข้าวเหนียว ปรากฏในคัมภีร์สมัยราชวงศ์ฮั่น โดยต้องไหว้ข้าวสาลีเป็นอันดับแรก เนื่องจากข้าวสาลีออกผลผลิตต้นปี ตามด้วยข้าวฟ่าง ที่ออกผลกลางปี และข้าวเหนียวในช่วงปลายปี

ด้านอินเดีย ก็มีอิทธิพลในเรื่องชื่อและการใช้คำแทนข้าว ชื่อวิทยาศาสตร์ภาษาลาตินที่ใช้เรียกข้าวเจ้า อย่าง “Oryza sativa L.” หรือคำว่า “Rice” ที่แปลว่าข้าวในภาษาอังกฤษ ล้วนได้อิทธิพลมาจากอินเดีย

ข้าวไทยเริ่มต้นขึ้นเมื่อไหร่ ทำไมคนไทยเรียกว่าข้าว?

ศิริพจน์ เล่าว่า ที่ไทยค้นพบหลักฐานเรื่องข้าวที่เก่าแก่ บริเวณถ้ำปุงฮุง อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน และพบการปลูกข้าวในทั้งในที่ราบสูง อย่าง นครราชสีมา เมื่อ 1,500 ปีก่อน

เหตุที่คนเรียกว่าอาหารที่มีรูปเม็ดรีสีขาวนี้ว่า “ข้าว” มีอยู่ 2 ข้อสันนิษฐาน บ้างก็ว่าเป็นเพราะในอดีตคนไทยทั่วไปมักกินข้าวเหนียว ส่วนชนชั้นเจ้านายกินข้าวสวย เลยเรียกว่า “ข้าวเจ้า” ส่วนอีกอย่าง เป็นเพราะ “จ้าว” แปลว่าหมาด ๆ แห้ง ๆ ไม่เปียก หรือร่วนซุย ซึ่งตรงกับกายภาพของข้าวเจ้าที่เราเห็นนั่นเอง

เจาะลึก “ข้าวพันธุ์ไทย” แม้แตกต่างแต่มีดีไม่เหมือนกัน!

ก่อนที่ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์จะเริ่มมาเจาะลึกเรื่องข้าวพันธุ์ต่าง ๆ ที่ส่วนใหญ่เริ่มขึ้นสมัยปฏิวัติเขียว ช่วง 2490 จนถึงต้น 2500 ซึ่งเป็นการปฏิวัติเกษตรกรรม เช่น ข้าว ให้มีคุณภาพหรือพันธุ์ที่ดีขึ้น ซึ่งข้าวแต่ละพันธุ์ ก็จะมีข้อจุดเด่นแตกต่างกันไปและเป็นข้าวที่คนไทยต่างรู้จักกันดี เริ่มต้นที่ “ข้าวหอมมะลิ”

เจ้าของเวทีเสวนาเล่าว่า… ข้าวชนิดนี้เกิดขึ้นมาจากการผสมของข้าวอินเดียและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตอนแรกข้าวหอมมะลิ มีชื่อเดิมว่าข้าวขาวมะลิ เริ่มปลูกที่ภาคกลาง ตามนโยบายการโครงการปรับปรุงพันธุ์ข้าวระดับโลก หลังจากคนต่างตระหนักถึงความสำคัญของข้าวที่ขาดแคลนในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2

ทว่าการปลูกที่ภาคกลางกลับไม่เวิร์กอย่างที่คิด จึงย้ายมาปลูกที่บริเวณภาคอีสาน ก่อนจะได้ผลดี เนื่องจากพื้นที่อีสานเต็มไปด้วยดินเค็ม มีความแห้งแล้ง รวมถึงพื้นที่แถวโคกพนมดี เนื่องจากในอดีตเป็นชายฝั่งทะเลมาก่อน

นี่จึงเป็นที่มาของ “ข้าวหอมมะลิ” อีกหนึ่งข้าวสายพันธุ์ดีของไทยที่ใครก็ต่างรู้จักและรับประทาน

ต่อมา ศิริพจน์ ยังพูดถึงข้าวปิ่นแก้ว ข้าวเสาไห้ ซึ่งสะท้อนให้เห็นจุดเด่นที่ชัดเจนในข้าวไทยแต่ละสายพันธุ์ ว่าไม่มีชนิดไหนที่ดีที่สุด แต่เป็นข้าวที่มีดีในแบบของตัวเอง

“พันธุ์ที่เคยดังมาก่อนข้าวหอมมะลิ คือข้าวปิ่นแก้ว หรือจะมีพันธุ์ข้าวที่กินกับแกงแล้วอร่อยกว่าข้าวหอมมะลิก็คือข้าวเสาไห้ จะร่วน ๆ พันธุ์ข้าวจะมีการกินต่างออกไป… ไม่จำเป็นต้องมีข้าวที่ดีที่สุด”

นอกจากนี้ยังพูดถึงเกร็ดสนุก ๆ ของ “ข้าว” อีกมากมาย ไม่ว่าจะเป็น ในอดีตคนไทยส่วนใหญ่กินข้าวเหนียวมากกว่าข้าวสวย ซึ่งส่งผลต่อวัฒนธรรมภาพรวมอย่างวัฒนธรรมการกินแบบจิ้มของไทย จนเกิดคำว่า “กับข้าว” ที่ไม่ปรากฏในภาษาอังกฤษ

รวมถึงเรื่องเล่าสุดสนุกในบันทึกของลาลูแบร์ ที่เชื่อมโยงกับประโยค “กินข้าวกินปลามาหรือยัง?” โดยประโยคนี้เกิดมาจากสมัยอยุธยาที่คนไทยล้วนกินข้าวกับปลา กับแมลง ไม่ปรากฏการกินสัตว์ใหญ่อย่างในปัจจุบัน

ใครที่อยากฟังเรื่องสนุก ๆ เกี่ยวกับ “ข้าว” พร้อมชม ชิม ชอป โชว์ และแชร์ เรื่องข้าวแบบจุใจ มาพบกันได้เลยที่งาน “มหัศจรรย์ข้าวไทย 2024” ตั้งแต่วันที่ 31 พฤษภาคม – 2 มิถุนายน นี้ เวลา 10.00-20.00 น. ที่ สามย่านมิตรทาวน์ฮออล์ ศูนย์การค้าสามย่านมิตรทาวน์ ชั้น 5

อ่านเพิ่มเติม :

• ขนมจีน (ยี่) ปุ่น หรือเมี่ยงข้าวปุ้น (ลาว) สำรับนี้ “ยี่ปุ่น” ตรงไหน!?
• “จีน” ลูกค้ารายใหญ่ ซื้อข้าวอยุธยา ยุค “พระเจ้าท้ายสระ-พระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ”

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 31 พฤษภาคม 2567

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : เปิดประวัติ “ข้าว” อาหารที่คนไทยขาดไม่ได้ เริ่มกินตั้งแต่เมื่อไหร่?

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com