'กันตรึม' ในพิธีกรรม เป็นวัฒนธรรมร่วมอุษาคเนย์ หลายพันปีมาแล้ว โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ

กันตรึมเป็นคำเรียกวงดนตรีเล่นเพลงพิธีกรรมและเพลงทั่วไป ที่ปัจจุบันแพร่หลายทางอีสานใต้ บริเวณบุรีรัมย์, สุรินทร์, ศรีสะเกษอีสานใต้อยู่ลุ่มน้ำมูล ที่ราบสูงโคราช มีความเป็นมาดังนี้

(1.) อีสานใต้เป็นพื้นที่ของคนหลายชาติพันธุ์ ส่วนมากพูดภาษาเขมร (ภาษาอื่นก็มี เช่น มลายู ฯลฯ) หลายพันปีมาแล้ว

(2.) ลุ่มน้ำมูล อีสานใต้ แบ่งเป็น 3 ตอน ได้แก่

ต้นน้ำ มีศูนย์กลางอยู่เมืองเสมา (จ.นครราขสีมา) เป็นถิ่นฐานของชาวสยาม พูดภาษาไท-ไต (ที่มีภาพสลักเสียมกุก ปราสาทนครวัด) มีเครือญาติ “คู่แฝด” พวกเดียวกับเมืองศรีเทพ (จ.เพชรบูรณ์) ลุ่มน้ำป่าสัก

กลางน้ำ มีศูนย์กลางอยู่เมืองพิมาย (จ.นครราชสีมา) เป็นถิ่นฐานของราชวงศ์มหิธร (มหิธรปุระ) ต้นวงศ์กษัตริย์เขมรที่สร้างปราสาทนครวัด, นครธม

ปลายน้ำ บริเวณ จ.ยโสธร-จ.อุบลราชธานี เป็นถิ่นฐานราชวงศ์จิตรเสน ต้นวงศ์กษัตริย์เขมรอีกกลุ่มหนึ่ง มีศูนย์กลางอยู่ปราสาทวัดพู จำปาสัก ในลาว

ความเป็นมาของกันตรึมจะเข้าใจจริงจังต้องแยก 2 เรื่อง คือ วงดนตรีดั้งเดิมอายุเก่าแก่มากและชื่อกันตรึมที่เพิ่งมีสมัยหลัง

วงดนตรีดั้งเดิม

ประกอบด้วยเครื่องมือหลักมี 3 อย่าง ซึ่งเป็นวัฒนธรรมร่วมหลายพันปีมาแล้ว พบทั่วไปในภูมิภาคอุษาคเนย์ โดยเฉพาะภาคพื้นทวีป (หรือสุวรรณภูมิ) ไม่พบชื่อเรียกว่าวงอะไร? แต่เป็นที่เข้าใจตรงกันเมื่อมีพิธีกรรมต้องมีวงดนตรีแบบนี้

บรรเลงประโคมในพิธีกรรมเรียกพิธีเลี้ยงผี มีเข้าทรงเพื่อรักษาโรค เรียกโจลมะม็วด[ภาษาเขมรแปลว่าเข้าผีหรือเข้าทรง—มาจากคำว่า จูล (อ่าน โจล) แปลว่า เข้า (พจนานุกรมเขมร-ไทย ฉบับทุนพระยาอนุมราชธน เล่ม 1 พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2517 หน้า 84), มะม็วด คือผีบรรพชน บางทีเรียกผีมดหรือแม่มด]

ข้อมูลสนับสนุนเรื่องนี้พบในงานวิจัยที่อ้างอิงถึงครูปิ่น ดีสม (ถึงแก่กรรม) (ผู้เชี่ยวชาญเพลงกันตรึมบ้านดงมัน ต.คอโค อ.เมืองฯ จ.สุรินทร์) ได้กล่าวถึงที่มาของเพลงกันตรึมไว้น่าเชื่อถือที่สุดขณะนี้ว่า “เป็นการละเล่นเพลงของชุมชนอีสานใต้ที่พูดภาษาเขมร แต่เดิมนั้นเล่นเฉพาะงานเข้าทรงแม่มดเพื่อรักษาโรคตามความเชื่อแต่โบราณ ต่อมาได้วิวัฒนาการเป็นการเล่นเพื่อความบันเทิง”

[งานวิจัย การวิเคราะห์กันตรึม : เพลงพื้นบ้านอีสานใต้ ของ วิเศษ ชาญประโคน ปริญญานิพนธ์มหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร พ.ศ. 2539]

วงดนตรีประกอบด้วยเครื่องดนตรีหลัก 3 อย่าง ได้แก่ กลอง, ซอ, ปี่ (และอุปกรณ์อื่นๆ เพิ่มได้อีกไม่กำหนดตายตัว)

(1.) กลอง ทำจากไม้ เรียกกลองโทน (เขมรเรียกสกัล) เริ่มแรกมีใบเดียว แต่ปัจจุบันมักมี 2 ใบ เป็นของท้องถิ่นพื้นเมืองดั้งเดิม (ไม่มาจากอินเดีย)

(2.) ซอ เขมรเขียน ทร อ่าน ตรัว (ไทยเรียกซอ) มี 1 คัน (ต้นตอจากจีน)

(3.) ปี่ เขมร, ไทย เรียกปี่อ้อ (ทำจากไม้อ้อ เป็นตระกูลไผ่) มี 1 เลา เป็นเครื่องเป่าพื้นเมืองมาแต่เดิม (ไม่รับจากอินเดีย, จีน)

สมัยอยุธยาตอนต้น เครื่องดนตรีอย่างนี้มีบรรเลงในราชสำนัก (พบในอนิรุทธ์คำฉันท์)

ชื่อกันตรึม

กันตรึมเป็นภาษาเขมรท้องถิ่น หมายถึงวงดนตรีอันเป็นที่นิยมบริเวณอีสานใต้ที่ประชาชนพูดภาษาเขมรท้องถิ่น คือ บุรีรัมย์, สุรินทร์, ศรีสะเกษ

ต้นตอคำว่ากันตรึมมีเรื่องเล่าว่าได้จากเสียงกลองที่ตีดังตรึมหรือโจ๊ะตรึมตรึม จากนั้นเรียกกันตรึม พบในงานวิจัยของมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร ว่า “มูลเหตุที่เรียกการละเล่นชนิดนี้ว่ากันตรึม เนื่องมาจากเสียงกลองโทนซึ่งเป็นเครื่องดนตรีหลัก เมื่อตีจะมีเสียงดัง โจ๊ะ-กัน-ตรึม, โจ๊ะ-กัน-ตรึม จึงเรียกเพลงพื้นบ้านชนิดนี้ตามเสียงกลองโทนว่าเพลงกันตรึม หรือ กันตรึม”

เครื่องดนตรีวงกันตรึมสืบเนื่องจากเครื่องมือหลักในพิธีกรรมดั้งเดิม แล้วประยุกต์เพิ่มเครื่องมือสากลเข้าไปให้ครึกครื้นและแสดงความทันสมัย

กันตรึมเครื่องมือหลักดั้งเดิม เพื่อเล่นในพิธีกรรมเลี้ยงผีเข้าทรงหรือโจลมะม็วด ซึ่งมีมานานหลายพันปีแล้ว

กันตรึมเครื่องมือหลักดั้งเดิมที่เพิ่มเครื่องดนตรีสากลประยุกต์ ใช้เล่นเป็นมหรสพงาน รื่นเริงทั่วไป เพิ่งมีไม่นานมานี้ และเป็นที่นิยมแพร่หลายมาก

พลังสร้างสรรค์กันตรึม

กันตรึมเป็นชื่อสมัยหลัง แต่เนื้อแท้กันตรึมมีรากเหง้าเป็นดนตรีพิธีกรรมดั้งเดิมหลายพันปีมาแล้ว และเคยมีทั่วไปในราชสำนักอุษาคเนย์ รวมทั้งราชสำนักอโยธยา-อยุธยา ดังนั้นการสร้างวงกันตรึมร่วมสมัยที่มาจากรากฐานดั้งเดิม นับเป็นงานสร้างสรรค์ที่ควรแก่การยกย่องอย่างยิ่ง

นักวิชาการกระแสหลัก ผู้พิทักษ์ประวัติศาสตร์ราชธานีแห่งชาติ เพื่อความมั่นคงของชนชั้นนำ มีความทรงจำเพลงดนตรีความเป็นไทยมี 3 อย่าง คือ มโหรี, ปี่พาทย์, เครื่องสาย (ไม่มีกันตรึม) นอกนั้นไม่ไทย ทั้งที่แท้จริงแล้ว มโหรี, ปี่พาทย์, เครื่องสาย เป็นวัฒนธรรมร่วมที่มีความเป็นมาร่วมกันของภูมิภาคอุษาคเนย์ โดยเฉพาะภาคพื้นทวีป (สุวรรณภูมิ) ซึ่งรวมทั้งกันตรึม

แต่นักวิชาการด้านวัฒนธรรมของราชการ “เดินดงหลงเขาวงกต” เพราะพิทักษ์ความเป็นไทยแท้ เชื้อชาติไทย สายเลือดบริสุทธิ์ จึงแยกวัฒนธรรมตามเส้นกั้นอาณาเขตประเทศ และการแบ่งจังหวัดของกระทรวงมหาดไทยที่มีสมัยหลัง แล้วยกวัฒนธรรมเป็นเชื้อชาติ ซึ่งไม่มีจริงในโลก

รัฐไทยสร้างระบบราชการรวบอำนาจรวมศูนย์ ชี้ขาดกระทั่งวงดนตรีและเพลงดนตรี ว่าอย่างนี้ไทยแท้ อย่างโน้นไม่ไทย โดยกลุ่มผู้พิทักษ์ประวัติศาสตร์คนไทย เชื้อชาติไทย สายเลือดบริสุทธิ์ ที่ไม่มีจริงในโลก ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อการผลักดันซอฟต์ เพาเวอร์ และเศรษฐกิจสร้างสรรค์ในรัฐบาลจากเลือกตั้ง

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ‘กันตรึม’ ในพิธีกรรม เป็นวัฒนธรรมร่วมอุษาคเนย์ หลายพันปีมาแล้ว โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.matichon.co.th