สุจิตต์ วงษ์เทศ : เวนิสตะวันออก อยุธยา หรือ กรุงเทพฯ

เวนิสตะวันออก อยุธยา หรือ กรุงเทพฯ

“อยุธยาเหมือนเวนิส” เป็นทัศนะของลา ลูแบร์ (ราชทูตฝรั่งเศส เข้าถึงอยุธยาแผ่นดินพระนารายณ์) แล้วพรรณนาว่า “ถนนส่วนใหญ่มักมีลำคลองควบขนานเป็นเส้นตรงไปด้วย จึงทำให้เปรียบเมืองสยามได้กับเวนิส” (แปลจากภาษาฝรั่งเศส โดย สันต์ ท. โกมลบุตร พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2510 หน้า 26)

ความแตกต่างระหว่างเวนิสและอยุธยา ก็คือ เวนิส สร้างขึ้นด้วยความหมั่นเพียรของมนุษย์ฝ่ายเดียว อยุธยาเกิดขึ้นโดยธรรมชาติสร้างเท่าๆ กับฝีมือของมนุษย์ [จากหนังสือน้ำ ของ สุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา พ.ศ. 2529 หน้า 189]

“กรุงเทพฯ เวนิสตะวันออก”ต้นคิดเป็นของใคร? จากไหน? เมื่อไร? ยังค้นไม่พบ จึงเข้าใจว่าจะเหมาย้ายจากอยุธยาลงมากรุงเทพฯ เพราะกรุงเทพฯ ก็มีคูคลองไม่น้อย

เรือน พ.ศ. 2500 ถนนสายใหญ่ในกรุงเทพฯ เช่น ถนนสีลม เป็นต้น ปลูกต้นก้ามปู เป็นแนวเลียบคูคลองสองข้าง เมื่อฝนตกบรรดาน้ำฝนไหลลงคูคลองสองข้างถนนไปแม่น้ำเจ้าพระยา ถ้าจะมี “น้ำรอระบาย” ก็ไม่นาน

หลัง พ.ศ. 2500 คูคลองถูกถมทั่วกรุงเทพฯ เพื่อขยายถนนสนองรถยนต์ของคนกลุ่มน้อยในกรุงเทพฯ ตามนโยบายเลียนแบบอเมริกันของเผด็จการทหารสมัยสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ที่ไม่ฟังเสียงคัดค้านจากสามัญชน

นับแต่นั้นชนชั้นนำไทยมี “อคติ” ต่อคูคลองทั้งในกรุงเทพฯ และจังหวัดต่างๆดังพบว่ามีการถมทำลายคูคลองอย่างไม่ปรานีปราศรัย จนฉิบหายวายป่วงทั่วประเทศ ไม่เว้นแม้กระทั่งคูน้ำคันดินเมืองโบราณและชุมชนดั้งเดิม มีหลักฐานมากมายตั้งแต่เมืองลำปางถึงเมืองสุรินทร์

“กรุงเทพฯ เวนิสตะวันออก” ต้องเลิกใช้ได้แล้วเพราะคูคลองใช้การได้เหมือนสมัยก่อนไม่เหลือหรือเหลือไม่มาก เหตุจากกรุงเทพฯ มาจาก “เมืองน้ำ” ของพื้นเมืองบางกอก แต่พากันเหยียดวัฒนธรรมเหล่านั้น แล้วหันไปทำเป็น “เมืองบก” แบบตะวันตก เรื่องนี้มีชาวฝรั่งเศสเขียนเตือนไว้ตั้งแต่แผ่นดิน ร.5 ดังนี้

“สองเมืองที่ซ้อนกันอยู่ คือเมืองน้ำและเมืองบก ทั้งสองเมืองอยู่ด้วยกันอย่างขัดๆ ต่างทำหน้าที่ซ้ำซ้อนกันเพียงแต่วิธีไม่ตรงกัน ยิ่งกาลเวลาผ่านไปก็จะยิ่งเห็นความขัดแย้งดังกล่าว อีกไม่ช้าเมืองบกจะต้องชนะเมืองน้ำ และเมื่อนั้นนักภูมิศาสตร์ที่ชอบให้สมญานามแปลกๆ แก่กรุงเทพฯ เห็นจะต้องเลิกใช้คำว่าเวนิสตะวันออกเสียที” (จากหนังสือน้ำ ของ สุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา หน้า 198)

กรุงเทพฯ ยังคิดว่าตนเองเป็นเวนิสตะวันออกอยู่หรือ? แน่ใจนะ