เมื่อแรก มีการพิมพ์

การพิมพ์ของไทยมีครั้งแรกในช่วงรัชกาล สมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา ที่คณะมิชชันนารี พิมพ์ พระคัมภีร์ ภาษาไทยด้วยอักษรโรมัน และมีการพัฒนาเรื่อยๆ มาจนกระทั่ง มีการ หล่อ ตัวอักษรไทย ที่คิดโดยนางจัดสัน แต่ทำการหล่อโดย จอร์จจ ฮัฟ ช่างพิมพ์ชาวอังกฤษที่ประเทศพม่า ใน พ.ศ.2359

นางจัดสัน ภรรยาหมอจัดสัน ซึ่งเป็นคณะมิชชันนารีเเผยแพร่พระคริสต์ที่กรุงย่างกุ้ง

เธอเรียนภาษาไทย จากเชลยชาวไทยในพม่า เมื่อ พ.ศ.2356

ตัวพิมพ์ชุดนี้ เคยนำไปที่กัลกัตตา อินเดีย แล้วนำมาสิงคโปร์

เมื่อหมอบรัดเลย์ แวะสิงคโปร์ก่อนมาไทย ตกลงซื้อต่อทั้งตัวพิมพ์และแท่นพิมพ์ เพิ่อ นำมาพิมพ์ พระคัมภีร์เผยแผ่ ในสยาม

แรกทีเดียวตั้งโรงพิมพ์ที่ตรอกกัปตัน บุช สี่พระยา ก่อนย้ายไตั้งที่ปากตลองบางหลวง

ไม่แค่นั้นหมอบรัดเลย์ ใช้แท่นพิมพ์ชุดนี้พิมพ์ หนังสือที่มีการกล่าวถึงมาก เช่น ครรภ์ทรักษา บางกอกรีคอร์ดเดอร และบางกอก คาเรนเดอร์ เป็นต้น

ผมมีโอกาสเข้าร่วมฟังเสวนาทางวิชาการประกอบนิทรรศการพิเศษ เนื่องในงานสัปดาห์อนุรักษ์มรดกไทย ประจำปี 2567 "เรื่องแรกมีการพิมพ์"

เมื่อวันที่ 8 มิถุนายน 2567 ณห้องประชุม อาคารดำรงราชานุภาพ

วิทยากรที่ร่วมเสวนาประกอบด้วย นางอัจฉรา จารุวรรณ บรรณารักษ์ชำนาญการพิเศษ นส.รวิวรรณ พุฒซ้อน บรรณารักษ์ชำนาญการพิเศษ

นายยุททธนาวนากร แสงอร่าม ภัณฑารักษ์ ชำนาญการ พิพิธภัณฑ์แห่งชาติ พระนคร นางสาวอุดมพร เข็มเฉลิม บรรณารักษ์ชำนาญการ สำนักหอสมุดแห่งชาติ

เมื่อ ผู้ดำเนินรายการแนะนำวิทยากรแล้ว คุณยุทธนาวรากร แห่งพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระนคร ได้เล่าเรื่อง การพิมพ์ ในประเทศไทย ว่า เริ่มจากการ นำ มาเผยแพร่ โดย คณะมิชชันนารี จากฝรั่งเศส ที่ใช้อักษรโรมัน พิมพ์ออกเสียงภาษาไทย เป็นกรพิมพ์พระคัมภีร์ศาสนาตริสต์

เหตุการณ์นี้เกิดขึ้น ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กรุงศรีอยุธยา ต่อมาก็เป็นคณะมิชชันนารีในพม่า แต่เรียนภาษาไทยในพม่าาอีกเช่นกัน ที่สามารถ คิดและออกแบบหล่อตัวอักษรไทย ขึ้นที่ประเทศพม่า

ผู้ที่มีบทบาทสำคัญในวงการพิมพ์ คือหมอ แดน บรีช บรัดเลย์ หมอสอนศาสนาชาวอเมริกัน

อัจฉรา จารุวรรณ ได้กล่าวถึง ผลงานการพิมพ์ของหมอบรัดเลย์ คือแปลตำราเกี่ยวกับ ครรภ์ทรักษา ซึ่งเป็นตำราทางการแพทย์ ว่าด้วยการผดุงครรภ์ ตามแบบตะวันตก และได้จัดพิมพ์ขึ้นเป็นขึ้นเป็นครั้งแรกโดยหมอ บรัดเลย์ (3 มิถุนายน พ.ศ.2379)

ส่วนภาพประกอบ ในตำราผดุงครรภ์ ทราบว่าเป็นฝีมือคนไทย

เอกสารกลุ่มแรกๆ ในสังคมไทย ที่เปลี่ยนจากการจดจารด้วยวัสดุ และเทคนิคแบบโบราณ มาเป็นการบันทึกด้วยเทคโนโลยีการพิมพ์แบบตะวันตก

ได้แก่

"คัมภีร์ครรภ์ทรักษา "

"หนังสือจดหมายเหตุบางกอกรีคอร์เดอร์"

"สัพะ พจนะ พาสาไท"

"ราชกิจจานุเบกษารัชกาลที่ 4"

"ดรุโณวาท"

"ซ้องกั๋ง"

"พระไตรปิฎก"

เอกสารเหล่านี้ นอกจากจะสะท้อนให้เห็น ความแปลกใหม่ในเชิงเทคนิคการผลิตแล้ว ยังรวมไปถึงความแปลกใหม่ ของเนื้อหาที่ไม่ได้จำกัดเพียงเฉพาะ ความรู้ แบบจารีต แต่ขยายไปสู่ความรู้ตามมาตรฐานตะวันตก ซึ่งสอดรับกับความเปลี่ยนแปลงของสังคมไทย ช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 24 ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ 25

และในขณะเดียวกัน เทคโนโลยีการพิมพ์ยังเป็นปัจจัยสำคัญ ที่ผลักดันให้ความรู้ มหาศาล สามารถกระจายไปสู่พลเมือง ผู้เป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาประเทศชาติได้อย่างกว้างขวาง

ส่วนการพิมพ์ยุคแรกที่ดำเนินการโดยคนไทย คือ โรงพิมพ์วัดบวรนิวศวิหาร

ซึ่งเป็นพระอัจฉริยภาพ ของสมเด็จเจ้าฟ้ามงกุฏ หรือพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวรัชาลที่ 4 ขณะที่ยังทรงผนวช ที่ต้องการพิมพ์หนังสือสู้กับคณะมิชชั่นนารี จึงสั่งมาจากเมืองนอก 1ชุด แต่ไม่ทราบที่ตั้งแน่นอน

ต่อมาหมอบรัดเลย์ หล่อตัวพิมพ์ได้เอง ได้ทูลเกล้าถวายสมเด็จ เจ้าฟ้ามงกุฏหรืนมเด็จพระจอมเกล้า เมื่อ พ.ศ.2384 และพระเจ้าฟ้ามงกุฏ ทรงตั้ง โรงพิมพ์ในวัดบวรนั่นเอง

คุณยุทธนาวรากร ได้กล่าวต่อที่ประชุมว่า เจ้าคุณรูปหนึ่ง แห่งวัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม เคยมีที่ตั้งโรงพิมพ์ในช่วงแรกเช่นกัน แต่สืบค้นไม่ได้ว่าตั้ง ณ จุดไหน

เมื่อสมเด็จพระจอมเกล้าฯ เสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงตั้งโรงพิมพ์ในพระบรมมหาราชวัง 1 แห่งชื่อ โรงพิมพ์อักษรพิมพการ

ต่อมา มีเอกชน ได้ตั้งโรงพิมพ์ ขึ้นอีกหลายๆ ราย ที่ย่านถนนเฟื่องนคร และบำรุงเมือง เป็นต้น

ตำราครรภ์ทรักษา เล่มแรกของไทย

คัมภีร์ครรภ์ทรักษา เป็นตำราทางการแพทย์ ว่าด้วยการผดุงครรภ์ แบบตะวันตก เขียนโดย ดร แดน บีช บรัดเลย์ หรือหมอบรัดเลย์ มิชชันนารีชาวอเมริกัน ที่เดินทางเข้ามาเผยแพร่ศาสนา พร้อมกับการรักษาพยาบาล ผู้ป่วยในประเทศไทยในสมัยรัชกาลที่ 3

สาเหตุที่หมอบรัดเลย์ เขียนตำราเล่มนี้ เนื่องมาจาก วิธีทำคลอดแบบดั้งเดิม ของไทย ทำให้มารดาและทารกเสียชีวิตเป็นจำนวนมาก หมอบรัดเลย์ เขียนขึ้นมา จากการศึกษารวบรวม ข้อมูลตำราทางการแพทย์ อเมริกาและอังกฤษ ที่ได้ผลดี และเป็นที่ยอมรับมาหลายร้อยปี

คัมภีร์ครรภ์ทรักษา พิมพ์ใน พ.ศ. 2385 ขนาด 14 เซ็นติเมตร กว้าง 19 เซ็นติเมตร เป็นผลงานทางการแพทย์ภาษาไทยที่สำคัญเล่มแรก และจัดพิมพ์ขึ้นในประเทศสยามในขณะนั้น ถือได้ว่าเป็นตำราทางการแพทย์แบบตะวันตก เล่มแรกที่ตีพิมพ์เป็นภาษาไทย และยังคงปรากฏหลักฐานจนถึงปัจจุบัน

ภาพประกอบของหนังสือ ตำราแพทย์เล่มนี้ วาด โดย ชาวไทย

ภาพถ่าย หนังสือนี้ถ่ายจากงานนิทรรศการ เอกสารล้ำค่า จารึกสยาม (Priceless documents of Siam) ที่จัดแสดง ณพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระนคร เป็นหนังสือจริง ที่เก็บรักษาไว้ ณสำนักหอสมุดแห่งชาติ