การผสมพันธุ์กล้วยไม้
"กล้วยไม้" เป็นไม้ดอกที่ได้รับความนิยมเป็นอันดับต้นๆ ในการนำมาปลูกเลี้ยงเพื่อความสุขทางใจ เนื่องจากมีสีสัน และรูปทรงที่สวยงามเป็นเอกลักษณ์ ทั้งยังมีลูกผสมพันธุ์ใหม่ๆ เกิดขึ้นมากมาย ด้วยมีผู้นิยมเล่นและเลี้ยงเป็นอาชีพอย่างกว้างขวางนอกจากนี้ยังมีการพัฒนาสายพันธุ์/พันธุ์ลูกผสมใหม่ๆ อย่างไม่หยุดนิ่งอีกด้วย ซึ่งคุณอุรัตน์ สดแสนรัตน์ ก็เป็นอีกหนึ่งนักปรับปรุงพันธุ์และเล่นกล้วยไม้เป็นอาชีพ ที่มีเคล็ดวิธีในการผสมพันธุ์กล้วยไม้ มาแนะนำไว้ให้แก่คนรุ่นหลังได้นำไปปฏิบัติตามดังนี้
การคัดเลือกดอกเพศแม่และเพศพ่อ :
- ดอกที่จะใช้เป็นแม่พันธุ์ ควรมีอายุการบานอยู่ในช่วงที่เหมาะสม ดอกมีสีสันสดใส และตรวจดูว่าดอกพร้อมที่จะรับเกสรตัวผู้หรือไม่ โดยดูจากแอ่งของเกสรตัวเมีย ควรมีน้ำเมือกเหนียวๆ อยู่และสังเกตดูด้วยว่ายังไม่มีเกสรตัวผู้เข้าไปปนเปื้อนอยู่
- เกสรตัวผู้ที่จะนำมาใช้ในการผสมพันธุ์ ไม่ควรแก่เกินไป สังเกตได้จากฝาปิดเกสรตัวผู้ ควรมีสีขาว สดใส ไม่เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลหรือดำ
- การถ่ายละอองเกสร ควรทำในตอนเช้า ช่วง 8:00-9:00 น. หรืออาจทำได้ในช่วงที่อากาศไม่ร้อนจัด เพราะอากาศที่ร้อนจัด จะทำให้เกสรตัวผู้และเมียแห้งได้
- เมื่อสามารถเลือกดอกที่จะใช้เป็นพ่อและแม่พันธุ์ได้แล้ว และระยะเวลาเหมาะสมที่จะทำการถ่ายละอองเกสร ก็สามารถทำการถ่ายละอองเกสรได้ โดยใช้ไม้จิ้มฟันสะอาด เขี่ยฝาเปิดเกสรตัวผู้ ให้เกสรตัวผู้หลุดออกมา แล้วแตะเกสรตัวผู้ ไปวางบนเกสรตัวเมีย ในบางครั้ง ถ้าเกสรตัวผู้เขี่ยติดได้ยาก แนะนำให้เอาปลายไม้จิ้มฟันไปแตะที่แอ่งเกสรตัวเมียก่อน แล้วนำมาแตะที่เกสรตัวผู้ ทำให้เกสรตัวผู้ยึดติดกับปลายไม้จิ้มฟันได้ดีขึ้น ดอกกล้วยไม้บางชนิด ส่วนของปากเกะกะมาก ก็สามารถเด็ดส่วนของปากทิ้งได้ และเป็นการบอกด้วยว่าดอกนี้มีการผสมเกสรแล้ว ในบางครั้งถ้าเกสรตัวผู้มีขนาดใหญ่มาก สามารถตัดแบ่งได้ โดยใช้มีดสะอาด และในกรณีที่เกสรตัวผู้มีขนาดเล็กมาก อาจใช้เกสรตัวผู้จากหลายดอกจากต้นเดียวกันมาใช้ได้
- ทำป้ายแขวนไว้ที่ก้านดอกย่อย โดยเขียนชื่อ แม่พันธุ์ พ่อพันธุ์ วันที่เดือนปี ที่ทำการผสม
ขั้นตอนการผสมพันธุ์กล้วยไม้ :
ขั้นตอนที่ 1 :คัดเลือกพ่อพันธุ์และแม่พันธุ์ ซึ่งอาจจะเป็นต้นเดียวกันก็ได้ หรือจะผสมแบบข้ามต้นก็ได้ เพราะว่ากล้วยไม้มีทั้งเกสรเพศผู้และเพศเมียอยู่ในดอกเดียวกัน
ขั้นตอนที่ 2 : นำไม้จิ้มฟันไปจุ่มเอาน้ำเมือกเหนียวๆ มาจากนั้นนำไม้จิ้มฟันเขี่ยเอาเกสรตัวผู้ เพื่อนำเอาเกสรตัวผู้ออกมา
ขั้นตอนที่ 3 : แกะฝาครอบเกสรตัวผู้ออก ก็จะได้เกสรตัวผู้สีเหลืองๆ
ขั้นตอนที่ 4 : นำเกสรตัวผู้ที่ได้ไปใส่ในแอ่งน้ำเหนียวๆ เพื่อให้เกิดการผสมพันธุ์
ขั้นตอนที่ 5 : ทิ้งไว้ประมาณ 1 อาทิตย์ ดอกเริ่มหุบ เมื่อดอกเริ่มหุบ เกสรตัวเมียจะพองตัว ทำให้เกิดเป็นเมล็ดขึ้น จากนั้นอีกประมาณ 1 เดือน ก็สามารถเก็บฝักแก่ไปเพาะขยายพันธุ์ได้ (ระยะเวลาแล้วแต่สายพันธุ์)
การสังเกตว่าผสมติดหรือไม่ : หลังจากผสมเกสรไปได้ประมาณ 3-4 วัน ก็สามารถตรวจสอบได้ว่า การผสมพันธุ์กล้วยไม้ทำได้สำเร็จหรือไม่ โดยดูจากการขยายขนาดของเส้าเกสร ถ้าการผสมเกิดขึ้นได้ เส้าเกสรจะมีการขยายขนาด และต่อมาจะสังเกตเห็นว่าส่วนของรังไข่ (ก้านดอกย่อย) มีการเปลี่ยนสีจากขาวเป็นเขียว และมีการขยายขนาดไปเรื่อยๆ ในกล้วยไม้ โดยทั่วไปแล้ว การปฏิสนธิจะใช้เวลาค่อนข้างนาน เนื่องมาจากการงอกของละอองเกสรตัวผู้ใช้เวลานานมาก ในสกุล Vanda ระยะเวลาการงอกของละอองเกสรตัวผู้ใช้เวลาประมาณ 2 เดือน และใช้เวลาในการพัฒนาของฝักอีกประมาณ 7-10 เดือน ฝักถึงจะแก่ พร้อมที่จะเก็บเกี่ยวฝักและนำเมล็ดไปเพาะได้ กล้วยไม้บางชนิดเช่น เอื้องดินใบหมาก ใช้เวลาตั้งแต่การถ่ายละอองเกสรจนกระทั่งฝักแก่เพียง 30-45 วันเท่านั้น จากนั้นฝักที่ได้ก็นำไปเพาะขยายพันธุ์ต่อได้เลย