สมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 โรงพิมพ์ ม.ธรรมศาสตร์ ช่วยรัฐบาล “พิมพ์แบงค์ 50 ”

ศิลปวัฒนธรรม อัพเดต 11 ส.ค. 2563 เวลา 04.12 น. • เผยแพร่ 11 ส.ค. 2563 เวลา 04.12 น.
กระดาษทดลองพิมพ์ธนบัตรใบละ 50 บาท มีคำว่า “ธรรมศาสตร์” ที่ขอบล่าง

ประเทศไทยเริ่มใช้ “ธนบัตร” เป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2445 โดยว่าจ้างให้บริษัทโทมัส เดอ ลา รู จำกัด ประเทศอังกกฤษ เป็นผู้พิมพ์เรื่อยมา จนถึง พ.ศ. 2484 ก็มีเหตุให้การพิมพ์ธนบัตรของบริษัทฯ ต้องยุติลงชั่คราว เนื่องจากเกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 โรงพิมพ์ธนบัตรของบริษัทฯ ถูกโจมตีจากเครื่องบินเยอรมนี ทำให้ไทยเกิดปัญหาขาดแคลนธนบัตร

สุมัยวดี เมฆสุต ทีมวิชาการพิพิธภัณฑ์ พิพิธภัณฑ์ธนาคารแห่งประเทศไทย อธิบายถึงสถานการณ์ขาดแคลนธนบัตรในประเทศ และวิธีการแก้ของ จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี ไว้ในบทความที่ชื่อ “เมื่อมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ‘พิมพ์ธนบัตร’” (จุลสารหอจดหมายเหตุธรรมศาสตร์ ฉบับที่ 19 ) ว่า

ขณะที่รัฐบาลพยายามใช้มาตรการต่างๆในการปัญหาขาดแคลนธนบัตร ในขณะเดียวกันก็พิจารณาหาแหล่งพิมพ์ธนบัตรอื่นๆทดแทน ไว้ 2 แนวทางคือ

  • สั่งพิมพ์ธนบัตรมาจากประเทศญี่ปุ่น โดยขอให้ สํานักงานการพิมพ์ธนบัตรแห่งรัฐบาลญี่ปุ่นเป็นผู้ทําธนบัตร และมีบริษัทมิตซุย บุซซัน ไคชะ ที่กรุงเทพฯ เป็นตัวแทนติดต่อ

2.พิมพ์ธนบัตรเองภายในประเทศ ซึ่งวิธีนี้มีทั้งการพิมพ์ขึ้นใหม่ทั้งฉบับ การพิมพ์ธนบัตรทั้งฉบับ แต่พิมพ์แบบลดสี เพื่อให้พิมพ์ได้เร็วขึ้น หรือการนําธนบัตรที่พิมพ์เสร็จแล้วแต่ไม่มีการนําออกใช้ มาแปลงเป็นธนบัตรชนิดราคาอื่นๆ

การพิมพ์ธนบัตรในประเทศ รัฐบาลเลือกใช้โรงพิมพ์หลายแห่งด้วยกันดังนี้ 1. โรงพิมพ์ส่วนราชการ ได้แก่ โรงพิมพ์กรมแผนที่ทหารบก, โรงพิมพ์กรมอุทกศาสตร์กองทัพเรือ,โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง 2. โรงพิมพ์ของเอกชนได้แก่ โรงพิมพ์กรุงเทพฯ วานิช, โรงพิมพ์กิมไป๊, โรงพิมพ์จันหว่า ฯลฯ  ให้พิมพ์ธนบัตรเป็นการชั่วคราว โดยเจ้าหน้าที่ของธนาคารแห่งประเทศไทยกำกับควบคุมดูแล อย่างใกล้ชิดที่โรงพิมพ์ทุกแห่ง

ในส่วนโรงพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองนั้น เข้าไปเกี่ยวข้องกับการแก้ไขปัญหาขาดแคลน ธนบัตรเมื่อกระทรวงการคลังมีหนังสือ แจ้งขอความร่วมมือให้มหาวิทยาลัยช่วย พิมพ์ธนบัตร ซึ่งในเอกสารที่ติดต่อกัน เรียกธนบัตรที่จะให้ช่วยพิมพ์ว่า “ธนบัตร ใบละ 50 บาท” ผู้เขียน (สุมัยวดี เมฆสุต ) ค้นคว้าเอกสารชั้นต้น ลำดับเหตุการณ์สรุปได้ดังนี้

12 กุมภาพันธ์ 2488  ผู้จัดการโรงพิมพ์ (นายประสิทธิ์ ลุลิตานนท์) ขอไปดูการพิมพ์ธนบัตรของกรมแผนที่ทหารบก เพื่อเตรียมการพิมพ์ธนบัตรให้แก่รัฐบาล

17 กุมภาพันธ์ 2488  ผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัย (นายปรีดี พนมยงค์) ประกาศแยกโรงพิมพ์แผนกพาณิชย์มหาวิทยาลัย ขึ้นเป็นหมวดพิเศษ เรียกว่า “หมวดการพิมพ์ธนบัตร” มีการตั้งคณะกรรมการควบคุมการพิมพ์ธนบัตร

1 มีนาคม 2488  มีบันทึกขอดูตัวอย่างธนบัตรที่พิมพ์ ขอให้ฝ่ายที่จัดพิมพ์แจ้งเรื่องสี รวมทั้งจํานวนสีที่ต้องการ เพื่อสํารองใช้ในเวลา 1 ปี และเรื่องยืมแท่นพิมพ์จากโรงพิมพ์พานิชศุภผล

5 มีนาคม 2488  หนังสือจากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ถึงผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยแจ้งเรื่องที่สั่ง ให้กรมบัญชีกลางจ่ายเงิน 200,000 บาทแล้ว และได้กําหนดให้ตั้งเบิกเป็นคราวๆ ในประเภทเงินทุนพิมพ์ธนบัตรของมหาวิทยาลัย

14 มีนาคม 2488  เลขาธิการมหาวิทยาลัย (ดร.เดือน บุนนาค) แจ้งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังว่าได้รับ เช็คเลขที่ 73206 ลงวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2488 สั่งจ่ายเงิน 100,000 บาทแล้ว

15 มีนาคม 2488 ส่งกระดาษมาให้เพื่อพิมพ์ปรู้ฟธนบัตรใบละ 50 บาท พร้อมกับขอให้โรงพิมพ์แต่งสีแดงให้เข้ากับกระดาษที่ส่งมา

12 เมษายน 2488 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังมีหนังสือถึง เลขาธิการมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง แจ้งเรื่องจะให้ช่วยพิมพ์ธนบัตรชนิด ราคา 1 บาท

9 พฤษภาคม 2488 ผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยมีหนังสือถึงรัฐมนตรี ว่าการกระทรวงการคลังเรื่องการคืนเงินทดรอง ที่ทางกระทรวงจ่ายมาเป็นค่าพิมพ์ธนบัตร

12 กันยายน 2488 อธิบดีกรมคลังแจ้งผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัย ยืนยันค่าใช้จ่ายในการพิมพ์ธนบัตร โดยขอให้ส่งใบสําคัญค่าใช้จ่ายเงินและเงินเหลือจ่ายคืน

สำหรับธนบัตรใบละ 50 บาทที่ทางโรงพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง จะจัดพิมพ์นั้น มีการระบุรายละเอียดของการพิมพ์ไว้คือ 1.ใช้กระดาษจากโรงงานกระดาษกาญจนบุรี ชนิดเดียวกับธนบัตรแบบเจ็ดชนิดราคา 1 บาท และมีขนาดเท่ากันด้วย คือ 6.5 x 12.5 ซม.  2. ลายน้ำในตัวโรยไหมด้านหน้าใช้สีฟ้าและสีแดง ด้านหน้าพิมพ์ 2 สีด้านหลัง พิมพ์ 1 สี (พิมพ์ 3 ครั้ง) 3. พิมพ์ Running no. (หมวดเลขหมาย) ด้วยหมึกสีแดง 4. ตัดเป็นแผ่นเล็กเข้าแหนบเสร็จ

การช่วยราชการพิมพ์ธนบัตรนี้ มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองจึงได้จัดแยกโรงพิมพ์ แผนกพาณิชย์มหาวิทยาลัยขึ้นเป็นหมวดพิเศษต่างหากเรียกว่า “หมวดการพิมพ์ธนบัตร” มีการทดลองพิมพ์ต้นฉบับและกําหนดว่าจะเริ่มพิมพ์ธนบัตรใบละ 50 บาท รุ่นแรกในวันที่ 1 มีนาคม 2488 เป็นต้นไป

แต่ในท้ายที่สุด โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองก็ไม่ได้ ช่วยพิมพ์ธนบัตรใบละ 50 บาทตามเหตุผลที่กระทรวงการคลังแจ้งให้ทราบว่า

“เนื่องจากได้รับธนบัตรมาจากต่างประเทศพอจําหน่ายได้ชั่วคราว และประกอบทั้งการผลิตกระดาษในประเทศได้แก้ไขมีจํานวนพอทันแก่การพิมพ์ธนบัตร กระทรวงการคลังจึงได้ดําริที่จะแก้ไขการพิมพ์ธนบัตรงละบับละ 50 บาทใหม่เพื่อให้ได้ขนาดและลักษณะของธนบัตรราคาสูง แต่ปรากฏว่ากรมแผนที่ได้มีแม่พิมพ์ธนบัตรชนิดราคา 50 บาท ตามขนาดที่ต้องประสงค์อยู่และได้ขนาดที่จะพิมพ์โดยเครื่องของทางกรมแผนที่ แต่จะพิมพ์ได้ไม่รวดเร็วเหมือนเครื่องพิมพ์ของทางมหาวิทยาลัย และเพราะเห็นว่าเป็นธนบัตรชนิดราคาสูงจึงได้ตกลงให้กรมแผนที่เป็นผู้พิมพ์”

ถึงแม้โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง จะไม่ได้ช่วยพิมพ์ธนบัตรให้กับกระทรวงกระทรวงการคลัง แต่นี่ก็คือส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การพิมพ์ธนบัตรของปะเทศไทย ที่มีโรงพิพม์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองร่วมอยู่ด้วย

ข้อมูลจาก

สุมัยวดี เมฆสุต “เมื่อมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ‘พิมพ์ธนบัตร’ ”, จุลสารหอจดหมายเหตุธรรมศาสตร์ ฉบับที่ 19 (มิถุนายน 2558-พฤษภาคม 2559 )

เผยแพร่ข้อมูลครั้งแรกในระบบออนไลน์เมื่อ : 11 ตุลาคม 2562

ดูข่าวต้นฉบับ