กวยสลาก

กวยสลาก อ่านเป็นภาษาล้านนาว่า “ก๋วยสะหลาก” หมายถึง ตะกร้าหรือภาชนะ ที่บรรจุเครื่องไทยทานในงานทำบุญสลากภัต

ในล้านนามีประเพณี กิ๋นก๋วยสลาก หรือทำบุญสลากภัต มักทำกันตั้งแต่เดือน 12 เหนือ (เดือน 10 ภาคกลาง) ถึงเดือนยี่ เหนือ (เดือน 12 ภาคกลาง) ประมาณเดือนกันยายนถึงเดือนตุลาคม ระหว่างนี้พระสงฆ์ยังจำพรรษาอยู่ในวัดเพราะอยู่ในช่วงเข้าพรรษา ไม้ผลจำนวนมากกำลังสุก เช่น ส้มโอ ส้มเกลี้ยง กล้วย จึงมีความเชื่อว่าการทำบุญสลากภัต เป็นการอุทิศส่วนกุศลแก่ญาติผู้ล่วงลับ และเป็นการให้ทานเพื่อสงเคราะห์แก่คนยากไร้ ซึ่งถือว่ามีกุศลแรง ก่อนวันทำบุญ 1 วัน เรียกว่า “วันดา” หรือ “วันสุกดิบ” ชาวบ้านจะจัดเตรียมสิ่งของ เช่น อาหาร ขนม ดอกไม้ ของใช้ มาจัดเตรียมใส่ “ก๋วย” ซึ่งเป็นตะกร้าสานด้วยไม้ไผ่ ลักษณะคล้ายชะลอมกรุด้วยใบตองหรือกระดาษ ปัจจุบันก็เปลี่ยนเป็นถังน้ำพลาสติกหรืออะลูมิเนียม เพราะสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ต่อ ในวันดานี้ เหมือนวันรวมญาติ ทั้งพี่น้อง หรือเพื่อนสนิทมิตรสหายจากต่างหมู่บ้านมาร่วมกันจัดแต่งดาสลาก

ก๋วยสลาก มีอยู่หลายแบบหลายขนาด ตามแต่ความคิดสร้างสรรค์และกำลังศรัทธาของแต่ละคน ขนาดเล็ก เรียกว่า “ก๋วยหน้อย” หรือก๋วยซอง เป็นภาชนะสานคล้ายชะลอมขนาดเล็ก ตาห่าง ทิ้งส่วนปลายเส้นไว้ไม่เม้มขอบ

ส่วน “ก๋วยใหญ่” หรือสลากโชค เป็นก๋วยสลากขนาดใหญ่ อาจเป็นกระบะมีขาสูงแค่เอว หรือเป็นพุ่มสลากขนาดใหญ่สูงหลายเมตรแขวนเครื่องใช้ต่างๆ หรืออาจเป็นกระบุงขนาดใหญ่มาก ปักด้วยพุ่มที่ทำจากหญ้าคาทำเป็นก้านยาวเพื่อแขวนสิ่งของต่างๆ

หรือบางครั้งอาจทำเป็นบ้านขนาดเล็ก หรือปราสาทแบบล้านนา นำข้าวของต่างๆ ใส่ในบ้าน ใส่ปัจจัยมากกว่าสลากชนิดอื่นๆ และเชื่อว่ามีกุศลมาก

นอกจากนี้ ยังมีก๋วยพิเศษ คือสลากย้อม เป็นของหญิงสาวทำขึ้น เชื่อว่าเมื่อถวายแล้วจะทำให้ครอบครัวมีความสุข ในบางท้องที่โดยเฉพาะในกลุ่มไทยองก็จะมีข้าวของเครื่องใช้มากกว่าปกติ มีหวี กระจก แป้ง ผ้าเช็ดหน้า หรือของใช้ผู้หญิงอื่น ๆ และจะกางร่มไว้บนยอดสุด

ข้าวของเครื่องใช้ที่ใส่ในไทยทานสลากภัต โดยทั่วไปมักเป็นเครื่องอุปโภคบริโภค อาทิ น้ำดื่ม ข้าวสุก ข้าวสาร อาหารสุก อาหารแห้ง อาหารสำเร็จรูป นอกจากนี้ จะมีพริก เกลือ หอมแดง กระเทียม เมี่ยง บุหรี่ หมาก พลู ยาสูบ เทียนไข สบู่ สมุด ดินสอ ยาสีฟัน ดอกไม้ ตลอดจนขนมและผลไม้ตามฤดูกาล และเงินปัจจัยที่จะต้องนำมาปักให้เป็น “ยอด” อันได้แก่ เงินที่จะต้องใส่ไว้บนยอดสุดของเครื่องไทยทานนั้นๆ

เมื่อถึงวันงาน เจ้าภาพแต่ละครัวเรือนจะเขียน “เส้นสลาก” ซึ่งเป็นใบลานหรือใบตาล ปัจจุบันเปลี่ยนมาใช้กระดาษแทน โดยระบุข้อความลงไปในเส้นสลากว่าใครเป็นเจ้าของ จะถวายทานไปหาบรรพบุรุษหรือญาติพี่น้องผู้ล่วงลับชื่ออะไร หรืออุทิศให้ผู้อื่นผู้ใด และระบุที่อยู่ว่าอยู่ส่วนไหนของวัดเพื่อให้พระสงฆ์หาพบโดยสะดวก จากนั้นจะนำเส้นสลากมากองรวมกันหน้าพระประธานในวิหาร แล้วให้พระสงฆ์จับสลากต่อไป

เมื่อได้เวลาอันควร จะมีการให้ทานแก่คนยากไร้ก่อน แล้วจึงให้พระสงฆ์นำเส้นสลากที่จับได้ไปกรวดน้ำให้พรตามตำแหน่งที่ระบุเป็นเสร็จพิธี

ประเพณี “กิ๋นก๋วยสลาก” หรือ “สลากภัต” เป็นประเพณีในพุทธศาสนาที่ช่วยสร้างปฏิสัมพันธ์ที่ดีระหว่างวัดกับชุมชน สร้างความสามัคคีในหมู่ญาติสนิทมิตรสหาย นอกจากจะเป็นการทำบุญกุศลให้ทั้งคนตายและทำทานให้คนเป็นอีกด้วย •

ล้านนาคำเมือง | ชมรมฮักตั๋วเมือง